Optik Atrofi Nedir? Tedavisi Var mı?

Optik Atrofi Nedir? Tedavisi Var mı – bilgilendirme görseli
Bu sayfada

Kısa cevap: Optik atrofi, optik sinir liflerinin kalıcı olarak kaybolmasıyla ortaya çıkan bir bulgudur. Kendisi tek bir hastalık değildir; glokom, dolaşım bozukluğu, bası, iltihap, travma, toksik maddeler, beslenme eksiklikleri ve kalıtsal hastalıklar gibi birçok nedenin son ortak sonucudur. Kaybedilen lifler yenilenmez; tedavi altta yatan nedeni durdurmayı hedefler.

Acil uyarı: Optik atrofisi olan bir kişide de ani görme kaybı, çift görme, şiddetli baş ağrısı veya 50 yaş üstünde çene ve şakak ağrısıyla gelen görme kaybı (dev hücreli arterit şüphesi) yeni bir acil durumu gösterebilir. Aynı gün bir göz acil servisine başvurun ya da 112'yi arayın. Ayrıntılar için ani görme kaybı sayfasına bakabilirsiniz.

Optik atrofi nedir?

Optik atrofi, göz dibi muayenesinde optik sinir başının (optik disk) soluk, beyazımsı görünmesiyle tanınan ve sinir liflerinin kaybını gösteren bir durumdur. "Atrofi" kelimesi körelme ya da erime anlamına gelir. Halk arasında "göz siniri körelmesi" veya "göz siniri ölmesi" diye de anılır.

Optik sinir, retinadaki ganglion hücrelerinin uzantılarından oluşur ve görüntü sinyallerini beyne taşır. Bu lifler herhangi bir nedenle hasar görüp kaybolduğunda, sinir başındaki küçük damarlar da azalır ve normalde pembe-turuncu görünen disk solgunlaşır. Göz doktoru bu solukluğu gördüğünde "optik atrofi" ifadesini kullanır.

Önemli olan nokta şudur: Optik atrofi bir tanı değil, bir sonuçtur. Raporunuzda bu ifadeyi görmek, "sinir liflerinde kayıp var" demektir. Asıl soru "bu kaybı ne yaptı ve hâlâ devam ediyor mu?" sorusudur. Optik sinirin yapısı ve hastalıklarına genel bir bakış için optik sinir hastalıkları sayfasını okuyabilirsiniz.

Optik atrofi türleri nelerdir?

Göz doktorları optik atrofiyi göz dibindeki görünümüne ve yaygınlığına göre de sınıflandırır. Raporlarda sık geçen ifadeler şunlardır:

  • Primer (basit) optik atrofi: Sinir başı soluk ama sınırları net görünür. Bası, toksik maddeler, kalıtsal hastalıklar ve geçirilmiş optik nörit sonrası sık görülür.
  • Sekonder optik atrofi: Daha önce şişmiş bir sinir başının (örneğin papilödem sonrası) zamanla soluklaşmasıdır; disk sınırları silik kalabilir.
  • Glokomatöz atrofi: Solukluktan çok sinir başında çukurlaşmanın büyümesiyle kendini gösterir.
  • Temporal (kısmi) solukluk: Diskin yalnızca şakak tarafının soluk olmasıdır. Beslenmeye bağlı ve toksik nedenlerde, dominant optik atrofide ve optik nörit sonrasında görülebilir.
  • Kısmi ve tam atrofi: Liflerin bir bölümünün mü yoksa büyük çoğunluğunun mu kaybedildiğini anlatır. "Kısmi optik atrofi" ifadesi, işe yarar görmenin sürdüğü birçok durumu kapsar.

Optik atrofi neden olur?

Optik atrofi, optik sinire zarar veren hemen her hastalığın ileri aşamasında ortaya çıkabilir. Başlıca nedenler ve göz dibinde bıraktıkları tipik izler aşağıda özetlenmiştir.

NedenNasıl hasar verir?Tipik özellik
Glokom (göz tansiyonu)Sinir liflerinin yavaş ve ilerleyici kaybıSinir başında çukurlaşma; kenarlardan başlayan görme alanı kaybı
İskemi (dolaşım bozukluğu)Sinirin beslenmesinin aniden bozulmasıAni kaybın haftalar sonrasında soluklaşma; çoğunlukla 50 yaş üstü
Bası (kompresyon), tümörHipofiz tümörü, menenjiyom, tiroid göz hastalığı gibi nedenlerin sinire baskısıYavaş, ağrısız ilerleyen kayıp
İnflamasyonOptik nörit, NMOSD, MOGAD gibi iltihabi hastalıklarGeçirilmiş atak sonrası, özellikle tekrarlayan ataklarda
TravmaKafa veya göz çukuru yaralanmasıKazadan haftalar sonra belirginleşen solukluk
ToksikMetanol (kaçak içki), etambutol gibi bazı ilaçlarİki gözde simetrik, merkezden başlayan kayıp
Beslenme eksiklikleriB12, B1 (tiamin), folat, bakır eksikliğiİki gözde simetrik kayıp; renk görmede belirgin bozulma
Kalıtsal: LHONMitokondri DNA'sında değişiklikGenç erkekte iki gözde art arda ağrısız kayıp
Kalıtsal: dominant optik atrofiÇoğunlukla OPA1 geninde değişiklikÇocukluktan başlayan, iki gözde yavaş kayıp; ailede benzer öykü
Papilödem sonrasıUzun süren kafa içi basınç artışıDaha önce şiş olan sinir başının zamanla soluklaşması

İltihabi nedenler arasında en sık olanı optik nörittir. Tipik optik nöritte görme çoğu zaman toparlanır, ancak tekrarlayan ataklar sinir liflerinde kalıcı kayıp bırakabilir. Bu konu optik nörit sayfasında ayrıntılı anlatılmıştır.

Kalıtsal nedenlerden LHON, anneden çocuklarına geçen bir mitokondri hastalığıdır. Belirtileri ve genetik danışmanlık Leber herediter optik nöropati (LHON) sayfasında ele alınmıştır.

Optik atrofi belirtileri nelerdir?

Optik atrofinin belirtileri, kaybedilen sinir liflerinin miktarına ve hangi bölgeden kaybedildiğine göre değişir. Sık görülen belirtiler şunlardır:

  • Görme keskinliğinde azalma: Gözlükle düzelmeyen bulanıklık; hafiften ağır kayba kadar değişebilir.
  • Renk görmede bozulma: Renklerin soluk ve mat görünmesi, özellikle kırmızı-yeşil ayrımında zorlanma.
  • Görme alanı kaybı: Merkezde gölge, alt veya üst yarıda kayıp ya da kenarlardan daralma.
  • Kontrast duyarlılığında azalma: Loş ışıkta, sisli havada veya düşük kontrastlı yazılarda zorlanma.
  • Göz bebeği yanıtında değişiklik: Tek gözde belirgin atrofi varsa, o gözün göz bebeği ışığa daha zayıf yanıt verir.
  • Çocuklarda göz titremesi veya kayma: Erken yaşta başlayan ağır kayıplarda nistagmus (istemsiz göz titremesi) veya şaşılık görülebilir.

Optik atrofi tek başına ağrı yapmaz. Ağrı, kızarıklık veya yeni başlayan baş ağrısı varsa, altta yatan aktif bir hastalık açısından değerlendirme gerekir.

Optik atrofi nasıl teşhis edilir?

Optik atrofi tanısı göz dibi muayenesinde konur; asıl iş, nedenini bulmaktır. Tanı süreci genellikle şu adımlarla ilerler:

  1. Ayrıntılı öykü: Ailede görme kaybı, geçirilmiş kaza, kullanılan ilaçlar, alkol ve beslenme alışkanlıkları, mide-bağırsak ameliyatları sorgulanır.
  2. Göz muayenesi: Görme keskinliği, renk görme, göz bebeği ışık testi ve göz dibi değerlendirilir. Solukluğun dağılımı nedene dair ipucu verir.
  3. Görme alanı testi: Kaybın şekli, hasarın sinirde mi yoksa kiazma ve beyindeki görme yollarında mı olduğunu gösterebilir. Ayrıntılar görme alanı testi sayfasındadır.
  4. OKT (optik koherens tomografi): Sinir lifi tabakası (RNFL) ve ganglion hücre tabakasının kalınlığını ölçerek kaybı sayısal hale getirir ve takipte ilerlemeyi gösterir.
  5. Elektrofizyolojik testler: VEP, optik sinirin sinyal iletimini; ERG ve multifokal ERG (mfERG) ise retinanın işlevini ölçer. Görme kaybının retinadan mı sinirden mi kaynaklandığını ayırmada yardımcıdır.
  6. MR: Bası yapan bir kitle, iltihap veya beyindeki görme yollarına ait bir sorun araştırılır.
  7. Kan ve genetik testler: B12, folat, bakır gibi düzeyler, iltihap ve enfeksiyon testleri; kalıtsal şüphede LHON ve OPA1 gibi genler incelenir.

Prof. Dr. Ayşe Öner'in özel ilgi alanları arasında tıbbi retina ve elektrodiagnostik testler yer alır. Optik atrofi değerlendirmesinde retina kaynaklı hastalıkları dışlamak ve sinir işlevini objektif testlerle izlemek önemlidir. Nedenin araştırılması ve takip ise çoğunlukla nöro-oftalmoloji ve nöroloji ile ortak yürütülür.

Optik atrofi geri döner mi?

Hayır, kaybedilmiş sinir lifleri kendini yenileyemez ve optik atrofi geri dönmez. Yetişkinde retina ganglion hücreleri bölünüp çoğalmaz; kaybolan bir lifin yerine yenisi gelmez. Bu nedenle tedavinin amacı kaybı geri getirmek değil, ilerlemeyi durdurmak ve kalan lifleri korumaktır.

Bununla birlikte "geri dönmez" ifadesi "hiçbir şey yapılamaz" anlamına gelmez. Atrofinin derecesi ile görme düzeyi her zaman birebir örtüşmez. Bazı hastalarda göz dibinde solukluk olmasına rağmen işe yarar bir görme korunur. Altta yatan neden erken bulunup durdurulursa (örneğin bir basının kaldırılması veya B12 eksikliğinin giderilmesi) hasar görmüş ama ölmemiş liflerde kısmi toparlanma olabilir. Kalan görmenin korunması da en az kaybın nedenini bulmak kadar önemlidir.

Optik atrofinin tedavisi var mı?

Optik atrofinin kendisini ortadan kaldıran kanıtlanmış bir tedavi yoktur; tedavi, atrofiye yol açan nedene yöneliktir. Nedene göre yaklaşım şöyle özetlenebilir:

  • Glokomda: Göz içi basıncının damla, lazer veya ameliyatla düşürülmesi ve düzenli görme alanı takibi.
  • Basıda: Tümör veya kitlenin beyin cerrahisi, endokrinoloji ya da ilgili branşla tedavisi.
  • İltihabi hastalıklarda: Atakların önlenmesi için nöroloji ile uzun dönem bağışıklık tedavisi.
  • Toksik ve beslenmeye bağlı formlarda: Sorumlu ilacın hekim kontrolünde bırakılması, alkol ve sigaradan uzak durulması, eksik vitaminin hekim önerisiyle yerine konması.
  • İskemide: Şeker, tansiyon, kolesterol ve uyku apnesi gibi risk faktörlerinin kontrolüyle diğer gözün korunması.
  • Kalıtsal formlarda: Genetik danışmanlık, düzenli takip ve uygun hastalarda ilaç veya araştırma tedavileri.

Gözlük, optik atrofiyi düzeltmez; ancak gözde ayrıca bir kırma kusuru varsa doğru gözlük kalan görmenin daha net kullanılmasını sağlar.

Kalıtsal optik atrofilerde gen tedavisi araştırmaları

Kalıtsal optik atrofilerde gen tedavisi çalışmaları sürmektedir, ancak bu tedaviler henüz yaygın kullanımda değildir. LHON'da en sık görülen mitokondri değişikliğine yönelik, göz içine tek enjeksiyonla uygulanan gen tedavisiyle ileri aşama klinik çalışmalar yapılmıştır. Bu tedavi henüz yaygın bir ruhsat almamıştır; bazı ülkelerde başvuru ve erken erişim süreçleri sürmektedir.

LHON için ayrıca idebenon adlı ilaç 2015'te Avrupa Birliği'nde onay almıştır. Dominant optik atrofiye yönelik gen hedefli tedavi çalışmaları ise çok daha erken aşamadadır. Türkiye'deki erişim durumu için hekiminize danışın. Gen tedavisinin gözdeki genel ilkeleri ve retina hastalıklarındaki örnekleri göz hastalıklarında gen tedavisi sayfasında anlatılmıştır.

Optik atrofide kök hücre tedavisi var mı?

Optik atrofide kök hücre uygulaması araştırma niteliğindedir ve özel izne tabidir; standart tedavi değildir. Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibi, suprakoroidal (göz duvarındaki koroid tabakasının dışındaki aralığa) mezenkimal kök hücre uygulamasını optik atrofili hastalarda iki çalışmayla incelemiştir. 2019'da International Ophthalmology'de yayımlanan faz 1/2 çalışmada yağ dokusu kaynaklı hücre uygulanan 4 hastanın 4 gözü 6 ay izlenmiş ve komplikasyon bildirilmemiştir.

2021'de European Journal of Ophthalmology'de yayımlanan çalışmada göbek kordonu kaynaklı hücre uygulanan 23 hastanın 29 gözü 12 ay izlenmiştir. Yazarlar görme keskinliği ve görme alanında küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir değişiklik bildirmiş, sinir lifi tabakası kalınlığında ise anlamlı değişiklik saptamamıştır. Her iki çalışmanın da örneklemi küçüktür; bulguların daha geniş ve kontrollü çalışmalarla doğrulanması gerekir ve tek tek hastalar için bir sonuç öngörüsü sağlamaz.

Türkiye'de bu uygulamalar yalnızca Sağlık Bakanlığı onayıyla yapılabilir ve hiç görmeyen gözde fayda beklenmez. ABD'de 2017'de, onaylı bir araştırma dışında göz içine hücre enjeksiyonu yapılan hastalarda ağır görme kaybı bildirilmiştir; onaysız merkezlerdeki uygulamalardan uzak durulmalıdır. Kimlerin aday olabileceği optik sinir hastalıklarında kök hücre tedavisi sayfasında anlatılmıştır.

Optik atrofiyle yaşam: Az görme destekleri

Optik atrofiye bağlı kalıcı görme kaybında az görme destekleri, kalan görmenin günlük hayatta daha verimli kullanılmasını sağlar. Bu destekler kaybı geri getirmez, ama okuma, yüz tanıma ve hareket etme gibi işleri kolaylaştırabilir.

Başlıca destekler şunlardır:

  • Optik yardımcılar: El ve masa büyüteçleri, uzağı görmek için teleskopik gözlükler.
  • Elektronik yardımcılar: Ekran büyütücüler, telefon ve tabletlerin büyütme ve sesli okuma özellikleri.
  • Işık ve kontrast düzenlemesi: Doğru aydınlatma, parlamayı azaltan filtreli camlar, kontrastı yüksek yazı ve işaretler.
  • Eğitim: Görme alanında kayıp varsa bakış stratejileri ve güvenli hareket eğitimi.

Hangi desteğin uygun olduğu görme keskinliğine, görme alanının şekline ve kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir. Ayrıntılar az görme rehabilitasyonu sayfasındadır.

Çocuklarda optik atrofi

Çocuklarda optik atrofi, yetişkinlerden farklı nedenlerle ortaya çıkar ve çoğu zaman çocuk nörolojisi ile birlikte değerlendirilir. Sık düşünülen nedenler şunlardır:

  • Erken doğum ve doğum sırasında beyne yeterli oksijen gitmemesi gibi doğum çevresi beyin hasarları,
  • Beyin omurilik sıvısının birikmesi (hidrosefali),
  • Görme yollarını etkileyen tümörler,
  • Dominant optik atrofi ve diğer kalıtsal hastalıklar,
  • Daha nadiren, sendromlara eşlik eden optik atrofiler.

Küçük çocuklar görme kaybını sözle anlatamaz. Göz titremesi, şaşılık, ışığa ve yüzlere ilgisizlik, okulda tahtayı görmekte zorlanma gibi işaretler göz muayenesini gerektirir. Erken tanı hem altta yatan hastalığın tedavisi hem de çocuğun eğitim ve gelişim desteği açısından önemlidir.

Çocuklarda optik atrofi, optik sinir hipoplazisi ile karıştırılabilir. Hipoplazide sinir, anne karnındaki gelişim sırasında olması gerekenden küçük oluşur; sonradan kaybolan bir doku söz konusu değildir. Hipoplazi bazen hormon bozukluklarıyla birlikte görülebildiği için çocuk endokrinolojisi değerlendirmesi de gerekebilir. Bu iki durumu ayırmak, ailenin doğru bilgilendirilmesi açısından önemlidir.

Durumunuzun değerlendirilmesi için muayene randevusu oluşturabilirsiniz.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.

Kaynaklar

  1. Oner A, Gonen ZB, Sevim DG, Sinim Kahraman N, Unlu M. Six-month results of suprachoroidal adipose tissue-derived mesenchymal stem cell implantation in patients with optic atrophy: a phase 1/2 study. Int Ophthalmol. 2019;39(12):2913-2922. doi:10.1007/s10792-019-01141-5
  2. Kahraman NS, Öner A. Umbilical cord-derived mesenchymal stem cell implantation in patients with optic atrophy. Eur J Ophthalmol. 2021;31(6):3463-3470. doi:10.1177/1120672120977824
  3. Sinim Kahraman N, Oner A. Stem cell treatment in degenerative retinal and optic nerve diseases. Trakya Univ J Nat Sci. 2019;20:11-16. doi:10.23902/trkjnat.470563
  4. Öner A. Stem cell treatment in retinal diseases: recent developments. Turk J Ophthalmol. 2018;48(1):33-38. doi:10.4274/tjo.89972
  5. Klopstock T, Zeng LH, Priglinger C. Leber's hereditary optic neuropathy – current status of idebenone and gene replacement therapies. Med Genet. 2025;37(1):57-63. doi:10.1515/medgen-2024-2066
  6. Kuriyan AE, Albini TA, Townsend JH, et al. Vision loss after intravitreal injection of autologous "stem cells" for AMD. N Engl J Med. 2017;376(11):1047-1053.

Sıkça sorulan sorular

Optik atrofi kör eder mi?

Optik atrofi her zaman körlüğe yol açmaz. Görme kaybının derecesi, kaybedilen lif miktarına ve nedene bağlıdır. Bazı kişilerde hafif renk ve kontrast kaybı dışında belirgin yakınma olmazken, bazılarında ağır görme kaybı gelişir. Altta yatan neden durdurulursa kayıp çoğu zaman olduğu düzeyde kalır. Düzenli takip, ilerlemenin erken fark edilmesini sağlar.

Optik atrofi zamanla ilerler mi?

İlerleme, nedenin devam edip etmediğine bağlıdır. Tek seferlik bir olay sonrası gelişen atrofi (örneğin bir travma veya iskemi) genellikle sabit kalır. Glokom, bası veya kalıtsal hastalıklar gibi süren nedenlerde ise kayıp yavaş yavaş artabilir. İlerlemeyi izlemek için görme alanı testi ve OKT belirli aralıklarla tekrarlanır.

Optik atrofi genetik mi, çocuğa geçer mi?

Optik atrofilerin çoğu genetik değildir; glokom, iskemi, bası veya travma gibi edinsel nedenlere bağlıdır. Ancak LHON ve dominant optik atrofi gibi kalıtsal formlar vardır. LHON anneden çocuklarına geçer; dominant optik atrofide ise etkilenen ebeveynin her çocuğunun hastalığı alma olasılığı yarı yarıyadır. Ailede benzer öykü varsa genetik test ve genetik danışmanlık önerilir.

Optik atrofi ile glokom aynı şey mi?

Aynı şey değildir. Glokom, göz içi basıncıyla ilişkili ve optik sinir liflerinin ilerleyici kaybıyla seyreden bir hastalıktır. Optik atrofi ise birçok farklı nedenin, glokom da dahil, sinirde bıraktığı son bulgudur. Glokomda sinir başı tipik olarak çukurlaşır; diğer nedenlerde ise daha çok solukluk görülür. Ayrım, tedavinin yönünü belirlediği için önemlidir.

Optik atrofide vitamin ve takviyeler işe yarar mı?

Vitaminler, yalnızca atrofiye bir vitamin eksikliği yol açtıysa veya katkıda bulunduysa yarar sağlar. B12, B1, folat veya bakır eksikliği kan testleriyle gösterilirse hekim önerisiyle yerine konur. Eksikliği olmayan kişide takviyelerin kaybedilen sinir liflerini geri getirdiğini gösteren bir kanıt yoktur. Takviye kullanmadan önce hekiminize danışın.

Göz egzersizleri optik atrofiyi düzeltir mi?

Göz egzersizlerinin kaybedilmiş optik sinir liflerini geri getirdiğini gösteren bilimsel bir kanıt yoktur. Göz kaslarına yönelik egzersizler sinir dokusunu yenilemez. Buna karşılık az görme rehabilitasyonunda öğretilen bakış ve tarama stratejileri, kalan görmenin daha verimli kullanılmasına yardım edebilir. Bu çalışmaları kayıp yerine uyum sağlamaya yönelik bir eğitim olarak düşünmek gerçekçi bir beklentidir.

Optik atrofi hastası ne sıklıkla kontrole gitmeli?

Kontrol sıklığı nedene ve hastalığın ilerleyip ilerlemediğine göre belirlenir. Tanı döneminde ve aktif bir neden araştırılırken kontroller sık olur. Neden bulunup durum sabitlendikten sonra görme alanı ve OKT gibi testler genellikle daha uzun aralıklarla tekrarlanır. Görmede yeni bir azalma fark ederseniz planlanan kontrolü beklemeden hekiminize başvurun.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

İlgili sayfalar

Glokom

Tıp dünyasında görme yetisinin "sessiz hırsızı" olarak nitelendirilen Glokom (Göz Tansiyonu), erken teşhis edilmediği takdirde kalıcı ve geri dönüşümsüz körlüğe yol…

Bilgi Formu

Bilgi ve muayene talepleriniz için formu doldurabilir veya telefon ve WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.