
Bu sayfada
Kısa cevap: Göz kök hücre tedavisi; tavuk karası, Stargardt hastalığı, kuru tip sarı nokta ve optik atrofi gibi ilerleyici hastalıklarda, gözün yapısı sağlam ve bir miktar görmesi kalmış hastalarda değerlendirilir. Uygunluk görme alanı, OKT ve elektrofizyolojik testlerle belirlenir. Her hasta için ayrıca Sağlık Bakanlığı onayı alınır.
Göz kök hücre tedavisi kimlere yapılır?
Göz kök hücre tedavisi, retina hücrelerinin veya görme sinirinin zamanla kaybedildiği hastalıklarda, gözde hâlâ işlev gören dokunun bulunduğu hastalara yapılır. Kısacası belirleyici olan hastalığın adı kadar, gözde ne kadar canlı hücre kaldığıdır.
Prof. Dr. Ayşe Öner'in kamuya açık açıklamalarına ve yayımlanmış çalışmalarına göre adaylık değerlendirmesinde şu ölçütler öne çıkar:
- Uygun bir tanı: Tavuk karası (retinitis pigmentosa), Stargardt hastalığı, kuru tip yaşa bağlı makula dejenerasyonu, optik atrofi veya benzeri ilerleyici bir retina ya da görme siniri hastalığı.
- Gözün yapısal bütünlüğü: Gözde şekil bozukluğu veya küçülme olmaması.
- Kalan görme: Gözün hiç görmüyor olmaması; ölçülebilir bir görme ya da görme alanı bulunması.
- Tetkiklerde canlı doku: Görme alanı, OKT ve elektrofizyolojik testlerin, desteklenebilecek retina veya sinir dokusu kaldığını göstermesi.
- Bakanlık izni: Hasta için Sağlık Bakanlığı'nın ilgili kurul ve kurumlarından izin alınması.
- Gerçekçi beklenti ve takip: Hastanın uygulamanın amacını anlaması, bilgilendirilmiş onam vermesi ve uzun dönem kontrollere gelebilecek durumda olması.
Bu ölçütler bir arada değerlendirilir. Tek bir test sonucu, tek başına karar verdirmez. Kök hücre tedavisinin genel çerçevesi için gözde kök hücre tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Hangi hastalıklarda kök hücre adaylığı değerlendirilir?
Kök hücre adaylığı, Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibinin yayımlanmış çalışmalarının yapıldığı hastalık gruplarında değerlendirilir. Bu çalışmalar şu hastalıkları kapsar:
- Tavuk karası (retinitis pigmentosa): 2016 faz 1, 2020 faz 3 ve 2025'teki 1–4 yıllık takip çalışmaları.
- Stargardt hastalığı ve kuru tip sarı nokta: 2018 faz 2 çalışması ve 4 Stargardt, 4 kuru tip sarı nokta hastasını kapsayan 2021 bir yıllık sonuç çalışması.
- Optik atrofi: 2019 faz 1/2 ve 2021 göbek kordonu hücresiyle yapılan 12 aylık çalışma.
Koni-çomak distrofisi gibi diğer kalıtsal retina hastalıklarında ekibin yayımlanmış bir kök hücre çalışması yoktur.
Her hastalık grubunda değerlendirmenin ağırlık noktası biraz farklıdır:
- Tavuk karasında görme alanının genişliği ve tam alan ERG ile retinanın genel işlevi önemlidir; ileri evrede FST testi ek bilgi verebilir.
- Stargardt hastalığı ve kuru tip sarı noktada asıl etkilenen bölge makula olduğu için OKT'de makuladaki dokunun durumu ve mfERG ile merkezi işlev öne çıkar.
- Optik atrofide retina yerine görme siniri hasarlı olduğundan VEP testi ve OKT ile ölçülen sinir lifi kalınlığı değerlendirilir.
Yaş tip sarı nokta hastalığı bu listede yer almaz. Yaş tipte standart tedavi göz içi iğne (anti-VEGF) tedavisidir ve kök hücre bu tedavinin yerine geçmez.
Uygunluk için hangi testler yapılır?
Kök hücre uygunluğu için görme alanı testi, optik koherens tomografi (OKT) ve elektrofizyolojik testler yapılır. Bu testler gözde ne kadar canlı ve işlev gören doku kaldığını gösterir. Aynı testler, ameliyat sonrası değişimin karşılaştırılacağı başlangıç değerlerini de oluşturur.
| Test | Ne ölçer? | Kök hücre değerlendirmesindeki rolü |
|---|---|---|
| Görme keskinliği | Eşelde okunabilen en küçük harf; çok düşük görmede parmak sayma, el hareketi veya ışık hissi | Kalan merkezi görmenin düzeyi |
| Görme alanı | Sabit bir noktaya bakarken çevrede görülebilen alanın genişliği | Alanın ne kadar daraldığı; zaman içindeki değişim |
| OKT (optik koherens tomografi) | Retina katmanlarının ve görme siniri liflerinin kesit görüntüsü | Fotoreseptör katmanının ve sinir liflerinin ne kadar korunduğu |
| ERG (elektroretinografi) | Tüm retinanın ışığa verdiği elektriksel cevap | Retinanın genel işlev düzeyi |
| mfERG (multifokal ERG) | Merkezi retinanın küçük bölgelerinin ayrı ayrı elektriksel cevabı | Makula bölgesindeki işlev; çalışmalarda ana ölçütlerden biri |
| VEP (görsel uyarılmış potansiyel) | Görsel uyarıya beynin verdiği elektriksel cevap | Görme siniri ve görme yolunun işlevi; özellikle optik atrofide |
| FST (tam alan uyarı eşiği) | Karanlığa alışmış retinanın algılayabildiği en sönük ışık | Diğer testlerin ölçemediği çok düşük görme düzeylerinde duyarlılık |
Görme alanı ve OKT neden önemlidir?
Görme alanı testi, tavuk karası gibi çevresel görmeyi etkileyen hastalıklarda kaybın genişliğini ve hızını gösterir. Prof. Dr. Ayşe Öner'in açıklamalarına göre uygulama sonrası uzun dönem takip de altı ayda bir görme alanı ve OKT ile yapılır.
OKT, ışık dalgalarıyla retinanın kesitini mikron düzeyinde gösteren, temassız bir görüntüleme yöntemidir. Fotoreseptörlerin bulunduğu dış retina katmanlarının ne kadar korunduğunu gösterdiği için kök hücre değerlendirmesinde temel testlerden biridir. Optik atrofide ise görme siniri liflerinin kalınlığı (RNFL) OKT ile ölçülür.
Elektrofizyolojik testler neyi gösterir?
Elektrofizyolojik testler, retinanın ve görme yolunun ışığa verdiği elektriksel cevabı ölçerek gözün işlevini nesnel olarak gösterir. ERG testi, gözün ön yüzüne veya alt kapağa yerleştirilen bir elektrotla retinanın ışık flaşlarına verdiği cevabı kaydeder. mfERG ise bu cevabı makulanın farklı bölgelerinden ayrı ayrı ölçer; Prof. Dr. Ayşe Öner'in çalışmalarında mfERG merkezi cevap genliği temel sonuç ölçütleri arasında yer almıştır.
VEP testi, göze gösterilen desen veya ışık uyarısına beynin görme merkezinin verdiği cevabı ölçer. Görme sinirinin işlevini değerlendirdiği için optik atrofi hastalarında önemlidir.
FST testi nedir?
FST (tam alan uyarı eşiği), karanlığa alıştırılmış gözün algılayabildiği en sönük ışığı ölçen bir testtir. Görme keskinliği ve görme alanı ölçülemeyecek kadar düşük olan ileri evre hastalarda bile retinanın duyarlılığı hakkında bilgi verebilir. Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibinin 2025'te yayımladığı çalışmada 27 hastada FST testiyle de değerlendirme yapılmış ve duyarlılıkta anlamlı artış bildirilmiştir.
Kimlerde kök hücre tedavisinden fayda beklenmez?
Hiç görmeyen gözlerde ve şekil bozukluğu ya da küçülme olan gözlerde kök hücre tedavisinden fayda beklenmez. Prof. Dr. Ayşe Öner'in açıklamalarında bu iki durum açıkça belirtilmektedir: "Hiç görmeyen hasta, kök hücre uygulamasından fayda göremiyor."
Bunun nedeni, mezenkimal kök hücrelerin ölen hücrenin yerine geçmemesi, hâlâ yaşayan hücreleri desteklemesidir. Retinada veya görme sinirinde desteklenecek canlı hücre kalmamışsa hücrelerin etki edeceği bir hedef de kalmaz. Bu konu, haberlerde sık görülen başlıklarla birlikte hiç görmeyen göz ve kök hücre tedavisi sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Çok ileri evredeki gözlerde de beklenti sınırlıdır. Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibinin 2016'da yayımladığı faz 1 güvenlik çalışmasına görmesi çok düşük, ileri evre tavuk karası hastaları alınmıştır. Yazarlar, ileride daha iyi görme düzeyine sahip hastalarla daha geniş çalışmalar yapılması gerektiğini belirtmiştir. Sonraki çalışmalar daha geniş gruplarla yürütülmüştür; ancak 2025'teki 669 gözlük çalışmaya da yalnızca görme keskinliği 20/50'den kötü, ileri evre hastalar alınmıştır.
Fayda beklenmeyen veya uygulamanın uygun olmadığı durumlar şöyle özetlenebilir:
- Işık hissi olmayan, tamamen görmeyen göz: Desteklenecek işlevsel doku kalmamıştır.
- Şekil bozukluğu olan veya küçülmüş göz: Geçirilmiş ağır yaralanma, iltihap veya doğuştan küçük göz (mikroftalmi) gibi durumlarda gözün yapısal bütünlüğü bozulmuştur.
- Tedavisi başka bir yöntemle yapılması gereken hastalıklar: Yaş tip sarı nokta, retina dekolmanı veya damar tıkanıklığı gibi durumlarda öncelik kendi standart tedavisidir.
Diğer sağlık durumları adaylığı etkiler mi?
Göz dışındaki sağlık sorunları ve gözdeki başka hastalıklar, hekim tarafından her hasta için ayrı ayrı değerlendirilir. Örneğin gözde aktif bir iltihap veya enfeksiyon bulunması, gebelik, kontrol altında olmayan şeker hastalığı ya da yüksek tansiyon, ameliyat zamanlamasını veya uygunluğu etkileyebilir.
Bu durumların hiçbiri için sitede genel geçer bir kural verilemez. Bazı durumlarda sorun giderildikten sonra, örneğin iltihap tedavi edildikten veya kan şekeri dengelendikten sonra değerlendirme yeniden yapılabilir. Kullandığınız tüm ilaçları ve geçirdiğiniz hastalıkları muayenede eksiksiz anlatmanız, doğru değerlendirme için gereklidir.
Kök hücre tedavisinde yaş sınırı var mı?
Prof. Dr. Ayşe Öner'in kamuya açık açıklamalarında kök hücre uygulaması için belirli bir yaş sınırı yer almaz. Açıklamalarda vurgulanan ölçüt, hastanın yaşından çok gözde kalan görme ve dokudur.
Yayımlanmış çalışmaların koşulları ise farklı olabilir. Örneğin 2016'daki faz 1 güvenlik çalışmasına yalnızca 18 yaşından büyük hastalar alınmıştır. Çocuk ve ergenlerde uygulama, yasal temsilcinin onamı ve hekimin ayrıntılı değerlendirmesi gerektiren ayrı bir karardır. İleri yaştaki hastalarda ise genel sağlık durumu ve anestezi seçimi daha belirleyici olabilir.
Erken değerlendirme neden önemlidir?
Kök hücre açısından erken değerlendirme önemlidir, çünkü hücrelerin destekleyebileceği canlı doku hastalığın erken evresinde daha fazladır. Prof. Dr. Ayşe Öner'in açıklamalarına göre tedavi ne kadar erken yapılırsa sonuç o kadar iyi olmakta, ameliyat öncesinde görmesi daha iyi olan hastalarda kazanım daha fazla görülmektedir. Bu bir klinik gözlemdir; yayımlanmış çalışmalara erken evre hastalar alınmadığı için erken ve geç uygulamayı karşılaştıran veri yoktur.
Tavuk karası ve Stargardt hastalığı gibi kalıtsal hastalıklar yıllar içinde yavaş ilerler. Bu nedenle bazı hastalar görmeleri belirgin biçimde azalana kadar beklemeyi tercih eder. Kök hücre uygulamasının esas amacı hastalığın ilerlemesini durdurmak olduğu için, korunacak görmenin hâlâ bulunduğu dönemde değerlendirme yaptırmak mantıklıdır.
Erken değerlendirmenin bir başka yararı, hastalığın seyrine ait ölçümlerin birikmesidir. Uygulamadan önce birkaç kez yapılmış görme alanı ve OKT sonuçları, hastalığın hangi hızla ilerlediğini gösterir. Bu bilgi hem adaylık kararında hem de uygulama sonrası değişimin yorumlanmasında hekime yol gösterir.
Erken değerlendirme, her hastanın hemen ameliyat olacağı anlamına gelmez. İlk muayene, hastalığın hızını ve seyrini görmeye yarayan bir başlangıç noktası oluşturur. Kök hücre uygulamasının hangi adımlarla yapıldığını göz kök hücre tedavisi nasıl yapılır sayfasında bulabilirsiniz.
Genetik testin rolü nedir?
Genetik test, kalıtsal retina hastalıklarında hastalığa yol açan gen değişikliğini belirleyerek tanıyı netleştirir. Kök hücre uygulaması belirli bir gene yönelik olmadığı için genetik test sonucu, kök hücre adaylığında tek başına belirleyici değildir.
Buna rağmen genetik test birkaç açıdan değerlidir:
- Tanının doğrulanması: Benzer görünen farklı hastalıkları ayırt eder.
- Ailenin bilgilendirilmesi: Hastalığın nasıl kalıtıldığını ve kardeşler veya çocuklar için riski gösterir.
- Gen tedavisi uygunluğu: Bazı ülkelerde onay almış gen tedavileri yalnızca belirli bir gende değişikliği olan hastalar içindir.
- Klinik araştırmalar: Gene özgü yeni tedavi araştırmalarına katılım için ön koşul olabilir.
Kalıtsal retina hastalıkları ve genetik danışmanlık hakkında daha fazla bilgi için kalıtsal retina hastalıkları sayfasına bakabilirsiniz.
Sağlık Bakanlığı onayı nasıl alınır?
Sağlık Bakanlığı izni, hasta adına hekim tarafından yapılan başvuruyla alınır. Tetkiklerle uygun bulunan her hasta için Sağlık Bakanlığı'nın ilgili kurul ve kurumlarından izin istenir; ameliyat ancak izin alındıktan sonra planlanır. Başvuru dosyası muayene bulgularını, tetkik sonuçlarını ve planlanan uygulamayı içerir.
Onay hasta bazındadır. Bir hastanın onay alması, aynı hastalığa sahip başka bir hastanın da otomatik olarak onay alacağı anlamına gelmez.
Bu süreçte hastadan beklenen, istenen tetkikleri eksiksiz yaptırmak ve bilgilendirilmiş onam formunu dikkatle okumaktır. Onam formunda uygulamanın rutin bir tedavi olmadığı, beklenen fayda ve olası riskler açıkça yazılıdır. Anlamadığınız her maddeyi imzalamadan önce hekiminize sorabilirsiniz. Onay beklenirken mevcut kontrollerinize ve tedavilerinize devam etmeniz gerekir.
Ön değerlendirme için ne hazırlamalısınız?
Ön değerlendirmenin sağlıklı yapılabilmesi için elinizdeki belgeleri bir araya getirmeniz yararlı olur:
- Varsa önceki görme alanı, OKT, ERG ve VEP sonuçları (tarihleriyle birlikte)
- Genetik test raporu
- Daha önce geçirilen göz ameliyatlarının ve tedavilerin özeti
- Düzenli kullanılan ilaçların listesi
- Ailede benzer göz hastalığı olan kişilere ilişkin bilgiler
Eski ve yeni tetkiklerin birlikte incelenmesi, hastalığın hangi hızla ilerlediğini görmeye yardımcı olur. Prof. Dr. Ayşe Öner'in bu alandaki tüm yayınlarına kök hücre yayınları sayfasından ulaşabilirsiniz.
Durumunuzun değerlendirilmesi için muayene randevusu oluşturabilirsiniz.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
- Oner A, Gonen ZB, Sinim N, Cetin M, Ozkul Y. Subretinal adipose tissue-derived mesenchymal stem cell implantation in advanced stage retinitis pigmentosa: a phase I clinical safety study. Stem Cell Res Ther. 2016;7:178. doi:10.1186/s13287-016-0432-y
- Öner A. Stem Cell Treatment in Retinal Diseases: Recent Developments. Turk J Ophthalmol. 2018;48(1):33-38. doi:10.4274/tjo.89972
- Oner A, Gonen ZB, Sevim DG, Sinim Kahraman N, Unlu M. Six-month results of suprachoroidal adipose tissue-derived mesenchymal stem cell implantation in patients with optic atrophy: a phase 1/2 study. Int Ophthalmol. 2019;39(12):2913-2922. doi:10.1007/s10792-019-01141-5
- Sinim Kahraman N, Oner A. Umbilical cord derived mesenchymal stem cell implantation in retinitis pigmentosa: a 6-month follow-up results of a phase 3 trial. Int J Ophthalmol. 2020;13(9):1423-1429. doi:10.18240/ijo.2020.09.14
- Kahraman N, Gonen ZB, Sevim D, Oner A. First year results of suprachoroidal adipose tissue derived mesenchymal stem cell implantation in degenerative macular diseases. Int J Stem Cells. 2021;14(1):47-57. doi:10.15283/ijsc20025
- Oner A, Kahraman NS, Ünal A. Evaluating the long-term efficacy of umbilical cord-derived mesenchymal stem cell therapy in retinitis pigmentosa: findings from a 1-to-4-year follow-up. Stem Cells Transl Med. 2025;14(8). doi:10.1093/stcltm/szaf034
Sıkça sorulan sorular
Tek gözü hiç görmeyen biri kök hücre tedavisi olabilir mi?
Hiç görmeyen gözde kök hücreden fayda beklenmez; ancak diğer göz hâlâ görüyorsa o göz için adaylık ayrıca değerlendirilebilir. Her göz kendi tetkik sonuçlarına göre ele alınır. Görmeyen gözün şekil bozukluğu veya küçülme gösterip göstermediği de muayenede kontrol edilir. Karar, iki gözün durumu birlikte incelenerek verilir.
65 yaş üstü sarı nokta hastası aday olabilir mi?
Kuru tip sarı nokta hastalığında kök hücre adaylığı yaşa göre değil, makulada kalan dokunun durumuna ve görme düzeyine göre değerlendirilir. İleri yaşta genel sağlık durumu ve anestezi seçimi daha fazla önem kazanır. Yaş tip sarı noktada ise öncelik göz içi iğne tedavisidir ve bu tedavi kök hücre için ertelenmemelidir.
Şeker veya tansiyon hastası kök hücre tedavisi olabilir mi?
Şeker hastalığı veya yüksek tansiyon tek başına kesin bir engel olarak tanımlanmamıştır; ancak bu hastalıkların kontrol altında olup olmadığı hekim tarafından değerlendirilir. Şekere bağlı retina hasarı (diyabetik retinopati) gibi eşlik eden göz sorunları da göz önünde bulundurulur. Kullandığınız ilaçları ve son tahlillerinizi muayeneye getirmeniz önerilir.
Daha önce katarakt ameliyatı olmak adaylığı etkiler mi?
Geçirilmiş katarakt ameliyatı, Prof. Dr. Ayşe Öner'in açıklamalarında dışlama ölçütü olarak yer almaz. Tavuk karası hastalarında katarakt sık görülür ve çoğu zaman ayrıca ameliyatla tedavi edilir. Önceki ameliyatların türü ve tarihi, gözün yapısal durumuyla birlikte muayenede değerlendirilir.
Tetkiklerim normal çıkarsa yine de kök hücre yapılır mı?
Tetkikler retina veya görme sinirinde ilerleyici bir hastalık göstermiyorsa kök hücre uygulamasının bir gerekçesi yoktur. Görme şikâyetlerinin başka nedenleri olabilir; kırma kusuru, kuru göz veya katarakt gibi durumlar farklı yöntemlerle tedavi edilir. Kök hücre, yalnızca uygun tanısı konmuş hastalarda değerlendirilen bir uygulamadır.
Başka merkezde kök hücre yapılan hasta değerlendirilir mi?
Daha önce kök hücre uygulaması yapılmış hastalar da muayene ve tetkiklerle değerlendirilebilir. Bunun için önceki uygulamanın tarihi, kullanılan hücrenin türü, uygulama yolu ve o döneme ait tetkik sonuçları çok önemlidir. Bu belgeleri muayeneye getirmeniz istenir. Yeni bir uygulamanın uygun olup olmadığına, gözün güncel durumuna göre hekim karar verir.
Kök hücreye uygun bulunmazsam ne yapabilirim?
Uygun bulunmamak, yapılabilecek hiçbir şey olmadığı anlamına gelmez. Düzenli kontrollerle hastalığın seyri izlenir; katarakt veya makula ödemi gibi tedavi edilebilir sorunlar ayrıca ele alınır. Az görme rehabilitasyonu, büyüteçler ve teleskopik gözlükler kalan görmenin günlük hayatta daha iyi kullanılmasına yardımcı olur. Uygun hastalarda gen tedavisi araştırmaları da gündeme gelebilir.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.



