Optik Sinir Hastalıklarında Kök Hücre Tedavisi

Optik Sinir Hastalıklarında Kök Hücre Tedavisi – bilgilendirme görseli
Bu sayfada

Kısa cevap: Göz sinirlerine kök hücre tedavisi, hasar görmüş optik siniri yeniden üretmeyi değil, hâlâ yaşayan sinir hücrelerini koruyup desteklemeyi hedefleyen deneysel nitelikte bir uygulamadır. Optik atrofide yayımlanmış küçük çalışmalarda ortalama olarak görme ve görme alanında anlamlı iyileşme bildirilmiştir; sonuç kişiden kişiye değişir ve hiç görmeyen gözde fayda beklenmez.

Optik sinir nedir, hasar görünce neden onarılmaz?

Optik sinir, gözün arkasındaki retinadan (ağ tabaka) aldığı görme bilgisini beyne taşıyan kablo demetidir. Bu kablonun lifleri, retinada bulunan retina ganglion hücrelerinin uzantılarıdır. Bir sinir lifi zarar gördüğünde, ona ait ganglion hücresi de zamanla ölür. Erişkin insanda bu hücreler bölünerek yenilenmez.

Optik sinir, beyin ve omurilik gibi merkezi sinir sisteminin bir parçasıdır. Kol veya bacaktaki sinirler kesildiğinde belli ölçüde yeniden uzayabilir; merkezi sinir sisteminde ise bu kapasite çok sınırlıdır. Bunun birkaç nedeni vardır:

  • Hücrenin kendi büyüme programı kapanmıştır. Ganglion hücreleri gelişim döneminden sonra uzama yeteneğini büyük ölçüde kaybeder.
  • Çevre büyümeyi engeller. Hasar bölgesinde oluşan yara dokusu ve sinir kılıfından salınan bazı maddeler yeni lif uzamasını durdurur.
  • Hücre ölüm programı devreye girer. Hasardan sonra ganglion hücrelerinin önemli bir kısmı haftalar ya da aylar içinde programlı hücre ölümüyle (apoptoz) kaybolur.
  • Mesafe uzundur. Yeni bir lifin gözden beyindeki doğru merkeze kadar uzanması ve orada doğru bağlantıyı kurması gerekir.

Bu yüzden optik sinir hasarı, tedavi edilmezse ve neden ortadan kaldırılmazsa çoğunlukla kalıcıdır. Optik sinir hastalıklarının belirtileri ve ayırıcı tanısı optik sinir hastalıkları sayfasında ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.

Optik atrofi nedir?

Optik atrofi, optik sinir liflerinin kaybı sonucunda sinirin incelmesi ve göz dibi muayenesinde sinir başının soluk görünmesidir. Kendi başına bir hastalıktan çok, farklı hastalıkların ortak son noktasıdır. Glokom (göz tansiyonu), sinirin kanlanmasının bozulması, travma, iltihap, sinire baskı yapan kitleler ve kalıtsal nedenler optik atrofiye yol açabilir.

Hastalar görme keskinliğinde azalma, renkleri soluk görme ve görme alanında kayıplar fark edebilir. Tanıda göz dibi muayenesi, optik koherens tomografi (OKT, retina ve sinir lifi tabakasını kesit kesit görüntüleyen ışık tabanlı tarama), görme alanı testi ve görsel uyarılmış potansiyeller (VEP, gözden beyne giden sinyalin hızını ve gücünü ölçen elektriksel test) kullanılır. Hastalığın nedenleri, seyri ve standart tedavi yaklaşımı için optik atrofi nedir, tedavisi var mı sayfasına bakabilirsiniz.

Kök hücre göz sinirinde ne işe yarayabilir?

Kök hücre, optik sinirde ölmüş ganglion hücrelerinin yerine yenisini koyarak değil, çevresindeki ortamı iyileştirerek etki göstermeye çalışır. Bu etkiye nöroproteksiyon (sinir hücresini koruma) ve parakrin destek (hücrenin salgıladığı maddelerle komşu hücreleri destekleme) denir.

Prof. Dr. Ayşe Öner'in 2018'de Turkish Journal of Ophthalmology'de yayımlanan derlemesinde retina hastalıkları için özetlenen olası etki yolları, optik sinir hastalıkları için de öne sürülmektedir:

  1. Trofik destek: Sinir hücrelerinin yaşamasını sağlayan büyüme faktörlerinin salınması.
  2. Ölümü yavaşlatma (antiapoptotik etki): Hasarlı ama henüz ölmemiş hücrelerin ölüm programının frenlenmesi.
  3. İltihabı düzenleme: Doku içindeki zararlı iltihap sinyallerinin azaltılması.
  4. Parakrin ve nörotrofik etki: Hücrelerin yerleştikleri dokuya salgıladıkları maddelerle çevredeki retina ve sinir hücrelerini desteklemesi.

Mezenkimal kök hücre; kemik iliği, yağ dokusu ve göbek kordonu gibi kaynaklardan elde edilebilen, farklı hücre tiplerine dönüşebilme yeteneği sınırlı ama salgı gücü yüksek bir hücre grubudur. Bu hücrelerin göze yerleştirildikten sonra yeni ganglion hücresine dönüşüp beyne kadar uzanan lif oluşturduğunu gösteren bir insan çalışması yoktur. Beklenen etki, "hasta ama canlı" sinir hücrelerinin daha uzun süre işlevini sürdürmesidir.

Hangi optik sinir hastalıklarında kök hücre çalışılıyor?

Kök hücre araştırmaları, nedeni ne olursa olsun son evrede optik atrofiye ilerleyen ve bugün için kesin bir onarıcı tedavisi bulunmayan durumlara odaklanır. Dünya literatüründe çalışılan başlıca nedenler şunlardır:

Optik sinir hasarının nedeniKısa açıklamaKök hücre öncesi öncelik
Glokoma bağlı (glokomatöz)Göz içi basıncıyla ilişkili ilerleyici sinir lifi kaybıGöz tansiyonunun ilaç, lazer veya ameliyatla kontrolü
İskemik optik nöropatiSinirin kanlanmasının aniden bozulmasıDamar risk faktörlerinin değerlendirilmesi
Travmatik optik nöropatiKafa veya göz çevresi darbesi sonrası sinir hasarıAkut dönem değerlendirmesi, görüntüleme
İltihap sonrasıOptik nörit geçirildikten sonra kalan kalıcı hasarAltta yatan hastalığın (ör. MS) takibi
İdiopatikAyrıntılı araştırmaya rağmen neden bulunamamasıBaskı yapan kitle gibi nedenlerin dışlanması

Tablonun son sütunu önemlidir. Kök hücre, sinire zarar vermeye devam eden nedenin tedavisinin yerine geçmez. Kontrolsüz göz tansiyonu veya sinire baskı yapan bir kitle varsa, önce bunun çözülmesi gerekir.

Kalıtsal optik nöropatiler (LHON) neden ayrı tutulur?

Leber herediter optik nöropati (LHON), mitokondri adı verilen hücre içi enerji santrallerinin genindeki bir değişiklikten kaynaklanır. Bu hastalıkta yapılan ileri araştırmaların ana yönü, eksik geni göze taşıyan gen tedavisidir; bu yaklaşım kök hücre uygulamasından farklı bir mantıkla çalışır. Gen tedavisi araştırmalarının durumu ülkeden ülkeye değişir. Ayrıntılar için Leber herediter optik nöropati (LHON) sayfasına bakabilirsiniz.

Prof. Dr. Ayşe Öner'in optik atrofi çalışmaları ne gösterdi?

Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibi, optik atrofide suprakoroidal yolla (göz duvarında, koroid tabakasının dışındaki aralığa) mezenkimal kök hücre uygulamasını iki ayrı çalışmada incelemiştir. İlki yağ dokusu kaynaklı, ikincisi göbek kordonu (umbilikal kord) kaynaklı hücrelerle yapılmıştır.

Özellik2019 çalışması2021 çalışması
DergiInternational OphthalmologyEuropean Journal of Ophthalmology
Hücre kaynağıYağ dokusu (ADMSC)Göbek kordonu (UC-MSC)
Hasta / göz4 hasta, 4 göz23 hasta, 29 göz
Başlangıç görmesi1 metreden el hareketiBelirtilmedi
Takip süresi6 ay12 ay
GüvenlikSistemik veya göze ait komplikasyon yokYazarlar güvenli göründüğünü bildiriyor
Görme ve görme alanıTüm hastalarda iyileşmeAnlamlı iyileşme (p<0,05)
Sinir lifi tabakası (RNFL)RaporlanmadıAnlamlı değişiklik yok

2019: Yağ dokusu kaynaklı hücrelerle faz 1/2 çalışma

2019'da International Ophthalmology dergisinde yayımlanan faz 1/2 çalışmada, optik atrofisi olan 4 hastanın daha kötü gören birer gözüne yağ dokusu kaynaklı mezenkimal kök hücre suprakoroidal olarak uygulanmıştır. Hastaların başlangıç görmesi 1 metreden el hareketini seçebilme düzeyindeydi. Altı aylık takipte sistemik veya göze ait komplikasyon görülmemiştir.

Dört hastanın tamamında görme keskinliği, görme alanı ve multifokal elektroretinografi (mfERG, retinanın merkezî bölgelerindeki elektriksel cevabı ayrı ayrı ölçen test) değerlerinde iyileşme bildirilmiştir. Yazarlar, örneklemin küçük olduğunu vurgulamaktadır. Dört gözlük bir çalışma, yöntemin güvenli uygulanabilirliği hakkında ilk fikri verir; etkinlik hakkında genelleme yapmaya yetmez.

2021: Göbek kordonu kaynaklı hücrelerle 29 gözlük çalışma

2021'de European Journal of Ophthalmology'de yayımlanan çalışmada, optik atrofisi olan 23 hastanın 29 gözüne göbek kordonu kaynaklı mezenkimal kök hücre suprakoroidal yolla uygulanmış ve hastalar 12 ay izlenmiştir. Görme keskinliği ve görme alanında istatistiksel olarak anlamlı iyileşme bildirilmiştir. Görme alanının genel kaybını gösteren ortalama sapma (MD) değeri −26,11'den −25,01'e gelmiştir (p<0,05).

Aynı çalışmada, OKT ile ölçülen retina sinir lifi tabakası (RNFL) kalınlığı 81,8 µm'den 76,6 µm'ye inmiş, ancak bu değişiklik istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p>0,05). Yazarlar, uygulamanın güvenli ve etkili göründüğü sonucuna varmıştır.

Bu bulgular nasıl yorumlanmalı?

Bu bulgular dikkatli okunmalıdır. Hasta açısından önemli sınırlılıklar şunlardır:

  • Kontrol grubu yok. Tedavi almayan benzer hastalarla karşılaştırma yapılmadığı için, iyileşmenin ne kadarının uygulamaya bağlı olduğu kesin olarak ayrılamaz.
  • Örneklemler küçük. 4 ve 29 göz, nadir görülen yan etkileri veya alt grupların farklı cevabını göstermeye yetmez.
  • Nedenler karışık. Optik atrofinin farklı nedenleri farklı seyredebilir; sonuçlar her hastalık için ayrı ayrı bilinmemektedir.
  • Görme alanındaki fark küçük. MD değerindeki yaklaşık 1 desibellik değişiklik istatistiksel olarak anlamlıdır; günlük yaşamdaki karşılığı kişiden kişiye değişir.
  • Sinir lifi kalınlaşmadı. RNFL'nin artmaması, yeni sinir lifi oluştuğuna dair yapısal bir kanıt bulunmadığını gösterir. Bu durum, etkinin onarım değil, işlev desteği yönünde olduğu görüşüyle uyumludur.
  • Takip süresi sınırlı. En uzun takip 12 aydır; etkinin kaç yıl sürdüğü bilinmemektedir.

Optik sinir kök hücre tedavisi kimlere uygulanabilir?

Optik atrofi kök hücre tedavisi, her optik sinir hastası için uygun değildir. Prof. Dr. Ayşe Öner'in kamuya açık beyanlarında öne çıkan aday kriterleri şunlardır:

  • Bir miktar görmenin korunmuş olması. Hiç görmeyen, ışığı algılamayan gözde fayda beklenmez. Hiç görmeyen gözde neler beklenebileceği hiç görmeyen göz kök hücre tedavisiyle görür mü sayfasında ayrıca ele alınmıştır.
  • Göz bütünlüğünün sağlam olması. Gözünde şekil bozukluğu veya küçülme olan hastalarda fayda görülmemektedir.
  • Erken değerlendirme. Hocanın açıklamalarına göre uygulama ne kadar erken yapılırsa sonuç o kadar iyi olmakta, uygulama öncesi görmesi daha iyi olanlarda kazanım daha fazla görülmektedir. Bu bir klinik gözlemdir; karşılaştırmalı çalışmalarla test edilmemiştir.
  • Altta yatan nedenin kontrol altında olması. Glokomda göz tansiyonunun düzenlenmesi, baskı yapan bir kitlenin dışlanması gibi adımlar önce tamamlanır.

Değerlendirmede görme alanı testi, OKT ve elektrofizyolojik testler (optik sinir için özellikle VEP) yapılır. Uygun bulunan hastalar için Sağlık Bakanlığı'nın ilgili kurul ve kurumlarından izin istenir. Uygulama ancak bu izin alındıktan sonra planlanır. Bu süreç, kök hücrenin Türkiye'de rutin ve standart bir tedavi olmadığını, bilimsel denetim altında yürütülen bir uygulama olduğunu gösterir. Adaylık kriterlerinin ayrıntıları için kök hücre tedavisine kimler uygun sayfasına bakabilirsiniz.

Uygulama nasıl yapılır ve ardından ne olur?

Göz sinirlerine kök hücre tedavisi, ameliyathane koşullarında genel veya lokal anestezi altında yapılır. Hücreler, göz duvarında açılan küçük bir giriş yerinden suprakoroidal aralığa yerleştirilir. Bu yol, göz içine iğneyle doğrudan hücre verilmesinden farklıdır; hocanın açıklamasına göre ileride başka tedavilere engel olmadığı için tercih edilmektedir. Uygulama tek göze veya aynı seansta iki göze yapılabilir.

Ameliyat sonrası yaklaşık bir ay göz damlası kullanılır. Kontroller 1. gün ile 1., 3. ve 6. aylarda yapılır; sonrasında 6 ayda bir görme alanı ve OKT ile izlem sürer. Adım adım süreç, anestezi ve iyileşme dönemi göz kök hücre tedavisi nasıl yapılır sayfasında anlatılmaktadır. Kök hücre uygulamalarının genel çerçevesi için gözde kök hücre tedavisi ana sayfası incelenebilir.

Gerçekçi beklenti ne olmalı?

Kök hücre uygulamasının esas amacı, hastalığın ilerlemesini durdurmak ya da yavaşlatmaktır. Kaybedilmiş sinir liflerinin geri gelmesi beklenmez. Yayımlanmış çalışmalarda ortalama olarak görme keskinliği ve görme alanında anlamlı iyileşme bildirilmiştir, ancak bu bir ortalamadır ve her hastada aynı sonuç görülmez.

Hasta açısından makul beklenti şöyle özetlenebilir:

  • Mevcut görmenin korunması öncelikli hedeftir.
  • Bazı hastalarda görme keskinliğinde veya görme alanında ölçülebilir iyileşme olabilir.
  • İyileşmenin derecesi ve süresi kişiden kişiye değişir; uzun dönem verisi sınırlıdır.
  • Glokom gibi altta yatan hastalığın takibi ve tedavisi kök hücre sonrasında da aynen devam eder.

Onaysız kök hücre uygulamaları neden risklidir?

Bilimsel denetim dışında yapılan kök hücre uygulamaları ciddi görme kaybına yol açabilir. 2017'de New England Journal of Medicine'de yayımlanan bir raporda, ABD'de onaylı bir klinik araştırma dışında, ücret karşılığı göz içine (intravitreal) yağ kaynaklı hücre enjeksiyonu yapılan 3 hastada ağır görme kaybı bildirilmiştir.

Bu nedenle uygulamanın hangi hücreyle, hangi yolla ve hangi onayla yapıldığını sormak hastanın hakkıdır. Türkiye'de göz hastalıklarında kök hücre uygulaması, Sağlık Bakanlığı'nın ilgili kurul ve kurumlarından hasta bazında alınan izinle yürütülür. Prof. Dr. Ayşe Öner'in bu alandaki tüm yayınları kök hücre yayınları sayfasında listelenmiştir.

Ne zaman acilen göz doktoruna başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlar, kök hücre değerlendirmesini beklemeden aynı gün göz acil servisine başvurmayı ya da 112'yi aramayı gerektirir:

  • Tek veya iki gözde ani görme kaybı.
  • Göz hareketiyle artan ağrıyla birlikte bulanık görme.
  • Görme alanında aniden beliren karanlık bölge veya perde inmesi.
  • Ağrılı, kızarık göz ve görmede azalma.
  • Ani görme kaybına baş ağrısı, konuşma bozukluğu veya kol-bacakta güçsüzlük eşlik etmesi.

Durumunuzun değerlendirilmesi için muayene randevusu oluşturabilirsiniz.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.

Kaynaklar

  1. Oner A, Gonen ZB, Sevim DG, Sinim Kahraman N, Unlu M. Six-month results of suprachoroidal adipose tissue-derived mesenchymal stem cell implantation in patients with optic atrophy: a phase 1/2 study. Int Ophthalmol. 2019;39(12):2913-2922. doi:10.1007/s10792-019-01141-5
  2. Kahraman NS, Öner A. Umbilical cord-derived mesenchymal stem cell implantation in patients with optic atrophy. Eur J Ophthalmol. 2021;31(6):3463-3470. doi:10.1177/1120672120977824
  3. Öner A. Stem cell treatment in retinal diseases: recent developments. Turk J Ophthalmol. 2018;48(1):33-38. doi:10.4274/tjo.89972
  4. Sinim Kahraman N, Oner A. Stem cell treatment in degenerative retinal and optic nerve diseases. Trakya Univ J Nat Sci. 2019;20:11-16. doi:10.23902/trkjnat.470563
  5. Kuriyan AE, Albini TA, Townsend JH, et al. Vision loss after intravitreal injection of autologous "stem cells" for AMD. N Engl J Med. 2017;376(11):1047-1053.

Sıkça sorulan sorular

Göz siniri kök hücre tedavisiyle tamamen onarılır mı?

Hayır, bugünkü bilgilerle tamamen onarılmaz. Mezenkimal kök hücrelerin ölmüş ganglion hücrelerinin yerine geçtiği ve beyne kadar yeni sinir lifi oluşturduğu insanlarda gösterilmemiştir. Amaç, hâlâ yaşayan sinir hücrelerini korumak ve işlevlerini desteklemektir. 2021 çalışmasında sinir lifi tabakası kalınlığının anlamlı değişmemesi de bu yorumla uyumludur.

Optik atrofide kök hücrenin sonucu ne zaman belli olur?

Sonuçlar tek bir günde değil, kontroller boyunca izlenerek değerlendirilir. Kontroller 1. gün ile 1., 3. ve 6. aylarda yapılır, ardından 6 ayda bir görme alanı ve OKT tekrarlanır. Yayımlanmış optik atrofi çalışmalarında değerlendirme 6. ay ve 12. ayda yapılmıştır. Değişikliğin yönünü görmek için birkaç kontrolün birlikte yorumlanması gerekir.

Glokoma bağlı sinir hasarında kök hücre uygulanır mı?

Glokoma bağlı optik sinir hasarı, kök hücre araştırmalarında çalışılan nedenler arasındadır. Ancak kök hücre, göz tansiyonunun kontrolünün yerine geçmez. Göz içi basıncı ilaç, lazer veya ameliyatla düzenlenmeden yapılacak bir uygulamanın sinir kaybını durdurması beklenmez. Adaylık, glokom tedavisini yürüten hekimle birlikte değerlendirilir.

Göz siniri zayıflığında kök hücre ilerlemeyi durdurur mu?

Kök hücre uygulamasının esas amacı ilerlemeyi durdurmak veya yavaşlatmaktır, ancak bunun her hastada gerçekleşeceği söylenemez. Optik atrofide yayımlanmış çalışmaların takip süresi 6 ile 12 ay arasındadır ve kontrol grubu içermez. Etkinin kaç yıl sürdüğünü gösteren uzun dönem veri henüz yoktur; bu nedenle düzenli kontroller sürdürülür.

LHON hastalığında kök hücre mi, gen tedavisi mi?

Leber herediter optik nöropatide araştırmaların ana yönü gen tedavisidir. Bu hastalık mitokondri genindeki bir değişiklikten kaynaklandığı için, sağlam genin göze taşınması hedeflenir. Kök hücre uygulaması ise hastalığın genetik nedenine değil, hasarlı sinir hücrelerinin desteklenmesine yöneliktir. LHON'da hangi yaklaşımın uygun olduğu genetik test sonucuna göre değerlendirilir.

Optik sinir için kök hücre tedavisine hangi onayla başlanır?

Türkiye'de gözde kök hücre uygulaması, Sağlık Bakanlığı'nın ilgili kurul ve kurumlarından alınan izinle yapılır. Önce görme alanı, OKT ve elektrofizyolojik testlerle uygunluk değerlendirilir. Uygun bulunan hasta için izin başvurusu yapılır ve izin alındıktan sonra ameliyat planlanır. Onay süreci, uygulamanın bilimsel denetim altında yürütülmesini sağlar.

İki gözde optik atrofi varsa iki göze birden yapılır mı?

Hocanın açıklamalarına göre uygun bulunan hastalarda uygulama tek göze yapılabileceği gibi aynı seansta iki göze de yapılabilir. Karar; her iki gözün görme düzeyine, göz bütünlüğüne ve ön tetkik sonuçlarına göre verilir. 2021'de yayımlanan optik atrofi çalışmasında da 23 hastada toplam 29 göz tedavi edilmiştir. Anestezi türü (genel veya lokal) hastanın tercihi de gözetilerek belirlenir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

İlgili sayfalar

Eksozom Tedavisi

Rejeneratif (yenileyici) tıp dünyası, her geçen gün sınırları zorlayan ve daha önce tedavisi imkansız olarak görülen hastalıklara umut olan devrim niteliğinde keşiflere…

PRP ve Growth Hormon Enjeksiyonları

PRP (Trombositten Zengin Plazma) ve Growth Hormon (Büyüme Faktörü) Enjeksiyonları, hücre ölümlerini durdurmada ve sinir fonksiyonlarını desteklemede çığır açan sonuçlar…

Optogenetik Tedaviler

Tıp ve biyoteknoloji dünyası, yıllar boyunca "asla geri döndürülemez" olarak kabul edilen tam görme kayıplarını tedavi edebilmek için bilim kurgu filmlerini aratmayan…

Bilgi Formu

Bilgi ve muayene talepleriniz için formu doldurabilir veya telefon ve WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.