Tavuk Karası Tedavisi Son Gelişmeler: Gen, Kök Hücre

Tavuk Karası Tedavisi Son Gelişmeler: Gen, Kök Hücre – bilgilendirme görseli
Bu sayfada

Kısa cevap: Tavuk karası tedavisi son gelişmeler başlığı altında gen tedavisi, mutasyondan bağımsız yöntemler (optogenetik, hücre koruyucu ilaçlar), kök hücre uygulamaları ve elektrik stimülasyonu öne çıkıyor. Onaylı tek gen tedavisi RPE65 tipine yöneliktir; diğerlerinin çoğu klinik araştırma aşamasındadır. Bitkisel ve sülük tedavilerinin bilimsel kanıtı yoktur.

Tavuk karası tedavisinde bugün nerede duruyoruz?

Tavuk karası (retinitis pigmentosa) için Kasım 2026 itibarıyla bütün hastalara uygun, hastalığı tamamen durduran bir tedavi yoktur. Buna karşılık son on yılda araştırmalar hızlanmış, bazı yöntemler onay aşamasına gelmiştir. Hangi yaklaşımın kime uygun olduğu; hastalığa yol açan gene, hastalığın evresine ve retinada kalan canlı hücre miktarına bağlıdır.

Hastalığın tanımı, belirtileri ve kalıtımı tavuk karası nedir sayfamızda anlatılmıştır. Bu yazı yalnızca tedavi alanındaki güncel tabloya odaklanır.

Faz 1, faz 2, faz 3 ne anlama gelir?

Yeni bir tedavinin hastalara ulaşması için klinik araştırma aşamalarından geçmesi gerekir. Faz 1 çalışmalar az sayıda kişide güvenliği, faz 2 çalışmalar uygun dozu ve ilk etkinlik işaretlerini inceler. Faz 3 çalışmalar ise daha geniş hasta gruplarında, çoğu zaman bir kontrol grubuyla karşılaştırarak etkinliği doğrulamaya çalışır.

Yeterli kanıt elde edilen bir tedavi için, çoğunlukla faz 3 sonrasında, ilaç otoritelerine onay başvurusu yapılır ve inceleme genellikle aylar sürer. Başvurunun incelemeye alınması, onay verileceği anlamına gelmez. Bir ülkede onay alınması, tedavinin diğer ülkelerde hemen kullanılabileceği anlamına gelmez. Haberlerde "tavuk karasına çare bulundu" gibi başlıklar gördüğünüzde, söz konusu çalışmanın hangi fazda olduğuna ve kaç hastayı kapsadığına bakmak gerçekçi bir fikir verir.

Son iki yılın kısa özeti

  • 2025: X'e bağlı tavuk karasında bir gen tedavisinin faz 3 çalışması birincil hedefe ulaşamadı. Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibi, suprakoroidal kök hücre uygulamasının 1–4 yıllık sonuçlarını yayımladı. N-asetilsistein faz 3 çalışmasında hasta alımı büyük ölçüde tamamlandı.
  • 2026: "Değiştirici gen" yaklaşımıyla tasarlanmış bir gen tedavisinin faz 3 çalışmasında hasta alımı tamamlandı; sonuçlar henüz açıklanmadı. Gen tipinden bağımsız bir optogenetik tedavi için ABD'de onay başvurusu incelemeye alındı; henüz onay verilmedi.
YaklaşımKimin için?Güncel durum (Kasım 2026)Nasıl uygulanır?
Gen tedavisi (gen yerine koyma)Belirli bir gen değişikliği doğrulanmış hastalarRPE65 için bazı ülkelerde onaylı; diğer genlerde faz 1–3 çalışmalarAmeliyatla retina altına tek seferlik enjeksiyon
Optogenetikİleri evre, gen tipinden bağımsızABD'de bir ürün için onay başvurusu incelemedeGöz içine enjeksiyon
Nöroproteksiyon (ör. N-asetilsistein)Henüz görmesi olan hastalarFaz 3 çalışma sürüyorAğızdan
Kök hücre uygulamalarıBelirli görme düzeyi ve göz bütünlüğü olanlarTürkiye'de Bakanlık kurulu onayıyla; standart tedavi değilAmeliyatla göz duvarı katmanları arasına
Elektrik stimülasyonu (okuvizyon)Henüz görmesi olan hastalarKüçük çalışmalar; kanıt sınırlıSeanslar halinde, ameliyatsız
Retina implantlarıÇok ileri evreRP için ilk nesil cihazların kullanımı sınırlıAmeliyatla göz içine yerleştirme

Gen tedavisi kimlere uygun?

Gen tedavisi, hastalığa yol açan kusurlu genin sağlam bir kopyasını zararsız hale getirilmiş bir virüs aracılığıyla retina hücrelerine ulaştırır. Yalnızca o gendeki değişikliğe bağlı hastalığı olan ve retinasında hâlâ yeterli canlı hücre bulunan kişilere uygundur. Bu yüzden ilk adım her zaman genetik testtir.

RPE65 için onaylı tedavi

RPE65 geninin iki kopyasında da hastalık yapan değişiklik bulunan hastalar için geliştirilen voretigen neparvovek (Luxturna), ABD'de 2017'de, Avrupa'da 2018'de onay almıştır. Russell ve arkadaşlarının 2017'de Lancet'te yayımladığı faz 3 çalışmada, tedavi edilen hastaların loş ışıkta yön bulma testinde kontrol grubuna göre anlamlı iyileşme gösterdiği bildirilmiştir. Tedavi, vitrektomi ameliyatı sırasında retinanın altına uygulanır.

RPE65 değişikliği tavuk karası hastalarının yalnızca küçük bir bölümünde bulunur. Türkiye'de bu tedaviye erişim ve uygunluk koşulları için hekiminize danışmanız gerekir.

Diğer genlerde süren çalışmalar

X'e bağlı tavuk karasına yol açan RPGR geni başta olmak üzere birçok gen için klinik çalışmalar sürmektedir. Sonuçlar her zaman olumlu değildir: RPGR için geliştirilen ürünlerden birinin faz 3 çalışması 2025'te birincil hedefine ulaşamamıştır; aynı gen için başka ürünlerin çalışmaları sürmektedir. Bozuk geni yerine koymak yerine, retinadaki pek çok süreci düzenleyen bir geni taşıyarak hangi genin bozuk olduğundan bağımsız etki göstermesi hedeflenen ("değiştirici gen" yaklaşımı) bir tedavinin faz 3 çalışmasında ise hasta alımı 2026'da tamamlanmıştır. Bu çalışmanın sonuçları henüz açıklanmamıştır. Gen tedavilerinin genel mantığı ve diğer göz hastalıklarındaki durumu göz hastalıklarında gen tedavisi yazımızın konusudur.

Mutasyondan bağımsız yaklaşımlar

Tavuk karasına 100'den fazla gen yol açabildiği için her gen için ayrı tedavi geliştirmek uzun yıllar alır. Bu nedenle araştırmacılar, hangi gen bozuk olursa olsun işe yarayabilecek yöntemler üzerinde de çalışmaktadır.

Optogenetik

Optogenetik, ışığa duyarlı hücreleri kaybolmuş bir retinada, geride kalan başka sinir hücrelerini ışığa duyarlı hale getirmeyi amaçlar. Bunun için ışığa duyarlı bir protein üreten gen, göz içi enjeksiyonla retinaya taşınır. 2021'de Nature Medicine'de yayımlanan bir vaka raporunda, ileri evre bir hastada özel gözlükle birlikte kısmi görsel algı bildirilmiştir.

Bu yöntemle geliştirilen ve gen tipinden bağımsız çalışması hedeflenen bir ürün için Eylül 2026'da ABD'de onay başvurusu incelemeye alınmıştır. Başvurunun dayandığı ana çalışma, ileri evre 27 hastanın katıldığı, sahte uygulama kontrollü bir faz 2b çalışmasıdır. İncelemeye alınma, ürünün onaylandığı anlamına gelmez. Optogenetik, kaybolan normal görmeyi geri getirmez; amaç ileri evrede bir miktar ışık ve şekil algısı kazandırmaktır.

Nöroproteksiyon ve N-asetilsistein

Nöroproteksiyon, hücreleri ölümden korumaya yönelik tedavilerin genel adıdır. Tavuk karasında çubuk hücreleri öldükten sonra koni hücreleri de oksidatif stres (hücre içinde zararlı oksijen türevlerinin birikmesi) nedeniyle zarar görür. N-asetilsistein, bu stresi azaltan bir antioksidandır.

Campochiaro ve arkadaşlarının 2020'de yayımladığı 30 hastalık doz çalışmasında, ağızdan N-asetilsistein kullananlarda koni işlevine ait bazı ölçümlerde iyileşme bildirilmiştir. Bu bulguyu doğrulamak için yaklaşık 483 hastanın katıldığı, 45 ay süren, plasebo kontrollü bir faz 3 çalışma (NAC Attack) birçok ülkede sürmektedir. Sonuçlar açıklanana kadar N-asetilsistein tavuk karası için kanıtlanmış bir tedavi değildir. Çalışmada kullanılan dozlar yüksektir; mide-bağırsak yan etkileri olabileceği için hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.

Kök hücre: Prof. Dr. Ayşe Öner'in çalışmaları ne gösteriyor?

Kök hücre uygulamalarında amaç, kaybolan hücreleri yerine koymaktan çok, kalan retina hücrelerini koruyan ve destekleyen maddelerin salınmasını sağlamaktır. Prof. Dr. Ayşe Öner 2013'ten bu yana göz hastalıklarında kök hücre üzerine çalışmakta ve Ocak 2026'da Erciyes Üniversitesi'nde Kök Hücre Bilimleri doktorasını tamamlamıştır.

  • 2016, faz 1 güvenlik çalışması: İleri evre 11 hastanın birer gözüne, yağ dokusu kaynaklı mezenkimal kök hücre retina altına (subretinal) uygulanmıştır. Görme keskinliğinde istatistiksel anlamlı değişiklik olmamış; bazı gözlerde ikinci ameliyat gerektiren komplikasyonlar görülmüştür. Yazarlar yöntemin dikkatle uygulanması gerektiği sonucuna varmıştır. Sonraki çalışmalarda suprakoroidal yol kullanılmıştır.
  • 2020, faz 3 çalışması: 82 hastanın 124 gözüne göbek kordonu kaynaklı mezenkimal kök hücre suprakoroidal yolla (göz duvarının koroid tabakasının dışındaki aralığa) uygulanmıştır. Ciddi sistemik veya göze ait komplikasyon bildirilmemiş; 6 ayda görme keskinliği ve görme alanında anlamlı iyileşme bildirilmiştir. Çalışmada ayrı bir kontrol grubu yoktur.
  • 2025, uzun dönem sonuçları: 429 hastanın 669 gözü 1 ila 4 yıl izlenmiş; görme keskinliği, görme alanı ve retina elektriksel ölçümlerinde zaman içinde anlamlı iyileşme aktarılmıştır. Çalışma geriye dönüktür ve kontrol grubu yoktur; bu nedenle sonuçlar dikkatle yorumlanmalıdır.

Kök hücre uygulaması Türkiye'de Sağlık Bakanlığı Kök Hücre Danışma Kurulu onayıyla yürütülür ve standart tedavi yerine geçmez. Hiç görmeyen gözde fayda beklenmez; sonuç kişiden kişiye değişir. ABD'de onaysız bir klinikte göz içine yağ kaynaklı hücre enjeksiyonu sonrası 3 hastada ağır görme kaybı bildirilmiştir (Kuriyan ve ark., 2017). Kimlerin aday olabileceği ve sürecin ayrıntıları tavuk karasında kök hücre tedavisi sayfamızda, yayınların tam listesi ise kök hücre yayınları sayfamızda yer alır.

Elektrik stimülasyonu: okuvizyon nedir?

Okuvizyon, transkorneal elektrik stimülasyonu (TES) olarak da bilinir. Göze damla ile uyuşturma yapıldıktan sonra yerleştirilen bir elektrot ve başın iki yanındaki elektrotlar aracılığıyla retinaya düşük şiddette elektrik uyarısı verilir. Amaç, retina hücrelerinden hücreleri koruyan (nörotrofik) maddelerin salınmasını uyarmaktır. Seans sonrası birkaç gün gözde batma veya kızarıklık olabilir.

Schatz ve arkadaşlarının 2011'de yayımladığı küçük, sahte uygulama (sham) kontrollü bir çalışmada yöntem güvenli bulunmuş ve bazı ölçümlerde olumlu eğilim bildirilmiştir. Ancak kanıt, büyük ve uzun süreli çalışmalarla henüz güçlendirilmemiştir. Yöntemin ayrıntıları okuvizyon sayfamızda anlatılmaktadır.

Retina implantları ("biyonik göz") ne durumda?

Retina implantları, görme hücreleri kaybolmuş bir retinada kameradan gelen görüntüyü elektrik sinyaline çeviren cihazlardır. Tavuk karasında ilk kullanılan cihazlardan biri ABD'de onay almış, ancak sağladığı görme düzeyinin sınırlı olması ve üretimin durması nedeniyle yaygınlaşamamıştır. Yeni nesil retina altı implantlar ise son dönemde daha çok kuru tip sarı nokta hastalığında araştırılmaktadır. Tavuk karası için implantlar, bugün için yalnızca çok ileri evrede ve araştırma kapsamında gündeme gelir.

Tavuk karasında bitkisel ve sülük tedavisi işe yarar mı?

Tavuk karasında bitkisel karışımların, sülük uygulamasının, hacamatın veya benzeri yöntemlerin görmeyi koruduğunu ya da düzelttiğini gösteren bilimsel bir çalışma yoktur. Bu soruyu soran hastaların ve yakınlarının çaresizlik duygusu anlaşılır. Bununla birlikte kanıtsız yöntemlerin üç somut riski vardır.

  1. Doğrudan zarar: Göz çevresine yapılan uygulamalar enfeksiyona, bitkisel ürünler ise karaciğer veya böbrek hasarına ve ilaç etkileşimlerine yol açabilir.
  2. Zaman kaybı: Tedavi edilebilen katarakt veya makula ödemi gibi sorunlar gözden kaçabilir.
  3. Fırsat kaybı: Klinik çalışmalar ve kök hücre gibi uygulamalar çoğu zaman belirli bir görme düzeyinin üzerindeki hastalara uygundur. Beklerken bu sınırın altına düşülebilir.

"Doğal olduğu için zararsızdır" düşüncesi de yanıltıcıdır. Bitkisel ürünlerin içeriği ve etken madde miktarı çoğu zaman standart değildir. Kullandığınız her ürünü, kan sulandırıcılar ve kronik hastalık ilaçlarıyla etkileşim açısından hekiminize mutlaka bildirin.

Bir yöntemi değerlendirirken şu soruları sorabilirsiniz: Yöntem hakemli bir dergide yayımlanmış mı? Kontrol grubu olan bir çalışması var mı? Uygulayan kişi göz hekimi mi ve resmi bir onay süreci var mı?

A vitamini tavuk karasında kullanılmalı mı?

A vitamini, tavuk karasında yalnızca hekim önerisiyle ve belirli hasta gruplarında düşünülen, tartışmalı bir destektir. Berson ve arkadaşlarının 1993'te yayımladığı ve 601 yetişkin hastayı kapsayan çalışmada, yüksek doz A vitamini palmitat alanlarda retinanın elektriksel cevabındaki düşüşün ortalama olarak daha yavaş olduğu bildirilmiştir. Aynı çalışmada görme keskinliği ve görme alanında belirgin fark gösterilememiş, yüksek doz E vitamininin ise olumsuz etkisi olabileceği öne sürülmüştür.

Sonraki yıllarda bu bulgunun klinik önemi tartışılmıştır; 2020'de yayımlanan bir Cochrane derlemesi de A vitamini ve balık yağının tavuk karasında ilerlemeyi yavaşlattığına dair açık bir kanıt bulamamıştır. Yüksek doz A vitamini uzun süre kullanıldığında karaciğere zarar verebilir ve gebelikte bebekte doğum kusurlarına yol açabilir. Ayrıca çalışma çocukları kapsamamıştır.

En önemli uyarı şudur: ABCA4 genine bağlı hastalıklarda, özellikle Stargardt hastalığında, A vitamini takviyesinin retinada zararlı atık birikimini hızlandırabileceği hayvan çalışmalarında gösterilmiştir. Tavuk karasına benzeyen bazı tablolar aslında bu gruptadır. Bu nedenle A vitamini takviyesine başlamadan önce genetik tanının bilinmesi ve hekimle konuşulması gerekir. Konu Stargardt hastalığı sayfamızda ayrıca ele alınmıştır.

Size uygun tedaviye nasıl karar verilir?

Tavuk karasında tedavi kararı birkaç adımda verilir:

  1. Genetik tanı: Hangi genin sorumlu olduğu, gen tedavisi ve klinik çalışmalara uygunluğu belirler.
  2. Evrenin ölçülmesi: Elektroretinografi, görme alanı ve OKT ile retinada ne kadar işlev ve hücre kaldığı ölçülür. Bu testler gece körlüğü ve tavuk karası testleri sayfamızda anlatılmıştır.
  3. Tedavi edilebilir sorunların taranması: Katarakt ve kistoid makula ödemi varsa önce bunlar ele alınır.
  4. Seçeneklerin konuşulması: Onaylı tedaviler, klinik çalışmalar ve kurul onaylı uygulamalar; beklenen fayda ve riskleriyle birlikte değerlendirilir.
  5. Görme rehabilitasyonu: Hangi tedavi seçilirse seçilsin, mevcut görmeden olabildiğince yararlanmak için az görme rehabilitasyonu destekleri planlanır.

Görmede ani düşüş, perde inmesi veya ışık çakmalarında ani artış olursa tedavi planından bağımsız olarak aynı gün göz acil servisine başvurun ya da 112'yi arayın.

Durumunuzun değerlendirilmesi için muayene randevusu oluşturabilirsiniz.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.

Kaynaklar

  1. Russell S, Bennett J, Wellman JA, et al. Efficacy and safety of voretigene neparvovec (AAV2-hRPE65v2) in patients with RPE65-mediated inherited retinal dystrophy: a randomised, controlled, open-label, phase 3 trial. Lancet. 2017;390(10097):849-860.
  2. Campochiaro PA, Iftikhar M, Hafiz G, et al. Oral N-acetylcysteine improves cone function in retinitis pigmentosa patients in phase I trial. J Clin Invest. 2020;130(3):1527-1541.
  3. Berson EL, Rosner B, Sandberg MA, et al. A randomized trial of vitamin A and vitamin E supplementation for retinitis pigmentosa. Arch Ophthalmol. 1993;111(6):761-772.
  4. Schatz A, Röck T, Naycheva L, et al. Transcorneal electrical stimulation for patients with retinitis pigmentosa: a prospective, randomized, sham-controlled exploratory study. Invest Ophthalmol Vis Sci. 2011;52(7):4485-4496.
  5. Oner A, Gonen ZB, Sinim N, Cetin M, Ozkul Y. Subretinal adipose tissue-derived mesenchymal stem cell implantation in advanced stage retinitis pigmentosa: a phase I clinical safety study. Stem Cell Res Ther. 2016;7:178. doi:10.1186/s13287-016-0432-y
  6. Sinim Kahraman N, Oner A. Umbilical cord derived mesenchymal stem cell implantation in retinitis pigmentosa: a 6-month follow-up results of a phase 3 trial. Int J Ophthalmol. 2020;13(9):1423-1429. doi:10.18240/ijo.2020.09.14
  7. Oner A, Kahraman NS, Ünal A. Evaluating the long-term efficacy of umbilical cord-derived mesenchymal stem cell therapy in retinitis pigmentosa: findings from a 1-to-4-year follow-up. Stem Cells Transl Med. 2025;14(8). doi:10.1093/stcltm/szaf034
  8. Kuriyan AE, Albini TA, Townsend JH, et al. Vision loss after intravitreal injection of autologous "stem cells" for AMD. N Engl J Med. 2017;376(11):1047-1053.

Sıkça sorulan sorular

2026'da tavuk karası tamamen tedavi edilebiliyor mu?

Hayır. Kasım 2026 itibarıyla tavuk karasının bütün tiplerini iyileştiren bir tedavi yoktur. Yalnızca RPE65 tipine yönelik bir gen tedavisi bazı ülkelerde onaylıdır. Diğer yöntemlerin çoğu araştırma aşamasındadır veya hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı hedefler. Yeni gelişmeleri takip etmek için düzenli kontrol ve genetik tanı önemlidir.

Klinik çalışmalara nasıl katılabilirim?

Klinik çalışmaların çoğu belirli bir gen değişikliği ve belirli bir görme düzeyi arar. Bu nedenle ilk adım genetik testin yapılması ve sonuçların saklanmasıdır. Göz hekiminiz uygun çalışmaları ve merkezleri değerlendirebilir. Uluslararası çalışmaların kayıtları kamuya açık veri tabanlarında yayımlanır; katılım genellikle ücretsizdir ve etik kurul onaylı bir protokolle yürütülür.

Tavuk karası yorumları neden birbirinden bu kadar farklı?

İnternetteki yorumlar farklı genetik tiplere, farklı evrelere ve farklı yöntemlere ait tek tek deneyimlerdir. Tavuk karası doğal seyrinde de dalgalanmalar gösterebildiği için bireysel bir iyileşme ya da kötüleşmeyi tek bir tedaviye bağlamak zordur. Karar verirken yayımlanmış, mümkünse kontrol gruplu çalışmaların sonuçlarına bakmak daha güvenilirdir.

Kök hücre uygulamasından sonra gen tedavisi yapılabilir mi?

Bu soru kişiye özel değerlendirme gerektirir. Prof. Dr. Ayşe Öner, suprakoroidal yolu tercih etme nedenlerinden birinin ileride başka tedavilere engel oluşturmaması olduğunu belirtmektedir. Gen tedavisine uygunluk ise sorumlu gen, retinada kalan hücre miktarı ve ilgili tedavinin kendi kriterlerine göre ayrıca belirlenir.

NAC veya antioksidan takviyesini kendim kullanabilir miyim?

Önerilmez. N-asetilsisteinin tavuk karasındaki etkisi faz 3 çalışmada hâlâ araştırılmaktadır ve çalışmalarda kullanılan dozlar yüksektir. Mide-bağırsak yan etkileri ve ilaç etkileşimleri olabilir. Hangi takviyenin size uygun olduğuna, genetik tanınızı ve diğer ilaçlarınızı bilen göz hekiminizle birlikte karar vermelisiniz.

Tedaviyi beklerken şimdi ne yapmalıyım?

Genetik testinizi yaptırın, elektroretinografi ve görme alanı gibi testlerle başlangıç durumunuzu belgeleyin ve düzenli kontrollere gidin. Katarakt veya makula ödemi gibi tedavi edilebilir sorunları zamanında tedavi ettirin. Güneşte UV korumalı gözlük kullanın, sigara içmeyin ve günlük yaşamı kolaylaştıran rehabilitasyon desteklerinden yararlanın.

Okuvizyon kimler için düşünülebilir?

Okuvizyon, retinasında henüz işlev gören hücreler bulunan, yani bir miktar görmesi olan hastalarda düşünülebilir. Ameliyat gerektirmez ve seanslar halinde uygulanır. Kanıtlar küçük çalışmalara dayandığı için beklentilerin gerçekçi tutulması gerekir. Uygunluk, elektroretinografi ve görme alanı sonuçları değerlendirilerek belirlenir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

Son yazılar

Bilgi Formu

Bilgi ve muayene talepleriniz için formu doldurabilir veya telefon ve WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.