
Bu sayfada
Kısa cevap: Az görme rehabilitasyonu, gözlük, ilaç veya ameliyatla düzelmeyen kalıcı görme kaybı olan kişilerin kalan görmelerini günlük hayatta daha verimli kullanmalarını sağlayan değerlendirme, cihaz ve eğitim sürecidir. Büyüteçler, teleskopik gözlükler, filtreli camlar, elektronik cihazlar ve ekzantrik bakış eğitimi bu sürecin parçalarıdır. Amaç görmeyi geri getirmek değil, bağımsızlığı artırmaktır.
Az görme rehabilitasyonu nedir?
Az görme rehabilitasyonu, kalıcı görme kaybı olan bir kişinin okuma, yazma, yemek yapma, yolda yürüme, ekran kullanma gibi günlük işlerini yeniden yapabilmesine yardımcı olan kişiye özel bir programdır. Görmeyi iyileştiren bir tedavi değildir; kalan görmeyi daha işe yarar hâle getirir.
Rehabilitasyon yalnızca bir büyüteç veya gözlük reçetesinden ibaret değildir. Cihazın doğru seçilmesi, kullanımının öğretilmesi, evin ve çalışma ortamının düzenlenmesi ve kişinin yeni bakış stratejileri geliştirmesi bir bütündür. Amerikan Oftalmoloji Akademisi'nin (AAO) 2022 Görme Rehabilitasyonu kılavuzu da rehabilitasyonu cihaz, eğitim ve çevre düzenlemesini birlikte içeren çok yönlü bir süreç olarak tanımlar.
Rehabilitasyonun etkinliği kontrollü çalışmalarla gösterilmiştir. 2008'de Archives of Ophthalmology dergisinde yayımlanan Gaziler İdaresi Az Görme Müdahale Çalışması'nda (LOVIT), makula hastalığı nedeniyle az gören 126 kişi iki gruba ayrılmıştır. Cihaz reçetesi, beş haftalık eğitim ve ev ziyaretinden oluşan programı alan grupta okuma becerisi belirgin olarak artmış, bekleme listesindeki grupta ise kötüleşmiştir. Hareket, görsel bilgi işleme ve genel görsel beceri ölçümlerinde de anlamlı iyileşme bildirilmiştir.
Az görme rehabilitasyonu kimlere uygundur?
Az görme rehabilitasyonu, tedaviye rağmen günlük işlerinde görme nedeniyle zorlanan herkese uygundur. Kişinin resmi olarak "az gören" kategorisinde olması şart değildir; belirleyici olan, görme kaybının hayatını nasıl etkilediğidir.
AAO kılavuzuna göre şu durumlardaki hastalar görme rehabilitasyonu hakkında bilgilendirilmelidir:
- Daha iyi gözde görme keskinliğinin 0,5'in (20/40) altında olması
- Merkezi görme kaybı (skotom, yani görme alanında kör nokta)
- Görme alanı kaybı
- Kontrast duyarlılığında belirgin azalma
Bu tablolar en sık sarı nokta hastalığı, Stargardt hastalığı, tavuk karası (retinitis pigmentosa), ileri evre glokom, diyabetik retinopati, optik atrofi ve beyin kaynaklı görme kayıplarında görülür. Hastalıkların kimleri ve nasıl etkilediği az görme (düşük görme) nedir sayfasında anlatılmıştır. Rehabilitasyona başlamak için görmenin tamamen kaybolmasını beklemek gerekmez; erken başlamak, kişinin yeni becerileri daha kolay öğrenmesini sağlar.
Rehabilitasyon, alttaki hastalığın tedavisi ve takibiyle birlikte yürür. Tavuk karası, makula hastalıkları ve optik atrofi gibi ilerleyici hastalıklarda araştırılan yeni yaklaşımlar, örneğin gözde kök hücre uygulamaları, standart tedavi değildir ve rehabilitasyonun yerini tutmaz; kişinin bugünkü görmesiyle günlük hayatını sürdürebilmesi için cihaz ve eğitim desteği ayrıca gereklidir.
Az görme rehabilitasyonu nasıl yapılır?
Az görme rehabilitasyonu, birbirini izleyen beş aşamada yürür. Her aşama kişinin ihtiyaçlarına göre şekillenir ve süreç tek bir randevuda bitmez.
- Değerlendirme: Görme keskinliği az görme eşeliyle ölçülür. Yakın görme, okuma hızı, kontrast duyarlılığı, görme alanı ve kamaşma değerlendirilir. Alttaki hastalığın durumu ve beklenen seyri göz önünde bulundurulur.
- Hedef belirleme: Kişiye "en çok neyi yapamamak sizi zorluyor?" diye sorulur. Torununun yüzünü görmek, ilaç kutusunu okumak, televizyon izlemek, sınıfta tahtayı görmek ya da tek başına markete gitmek gibi somut hedefler konur.
- Cihaz seçimi ve deneme: Hedeflere uygun büyüteç, teleskop, filtre veya elektronik cihazlar denenir. Aynı kişi okuma için bir cihaz, uzak için başka bir cihaz kullanabilir.
- Eğitim: Cihazın doğru mesafede, doğru ışıkla ve doğru bakış açısıyla kullanılması öğretilir. Merkezi kaybı olanlara ekzantrik bakış, görme alanı daralmış olanlara tarama eğitimi verilir.
- Takip: Kişinin cihazı evde gerçekten kullanıp kullanmadığı, hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığı kontrol edilir. Hastalık ilerledikçe cihazlar ve büyütme oranları yeniden düzenlenir.
Bu süreçte göz hekimi, optometrist veya az görme uzmanı, ergoterapist, oryantasyon ve hareket eğitmeni, psikolog ve çocuklarda özel eğitim öğretmeni birlikte çalışabilir.
Az görmede hangi cihazlar kullanılır?
Az görmede kullanılan cihazlar optik (mercek ve prizma), elektronik ve optik olmayan yardımcılar olarak üç grupta toplanır. Hangisinin uygun olduğu, kişinin görme düzeyine, kaybın türüne ve yapmak istediği işe bağlıdır.
| Cihaz | Ne işe yarar? | Kimler için uygun? | Sınırları |
|---|---|---|---|
| El büyüteci (ışıklı veya ışıksız) | Kısa süreli yakın okuma: etiket, fiyat, ilaç kutusu | Elleri titremeyen, kısa okuma yapanlar | Uzun okumada yorar; titreme görüntüyü bozar |
| Masa (ayaklı) büyüteci | Sabit mesafede uzun süreli okuma | Eli titreyenler, yaşlılar | Taşınması zor; görüş alanı dar |
| Yüksek numaralı yakın gözlük | İki eli serbest bırakarak okuma ve el işi | Orta düzeyde merkezi kaybı olanlar | Okuma mesafesi çok kısalır |
| Prizmatik yakın gözlük | Yüksek numaralı okuma gözlüğünde iki gözün birlikte çalışmasını kolaylaştırır | İki gözü benzer düzeyde gören, yakını yoğun kullananlar | Belirli bir büyütmenin üstünde kullanılamaz |
| Teleskopik gözlük | Uzak (televizyon, tahta, yüz) veya yakın için büyütme | Merkezi kaybı olan, görme alanı geniş kişiler | Görüş alanı daralır; yürürken kullanılmaz |
| Taşınabilir elektronik büyüteç | Ekranda büyütme, kontrast ve renk ayarı | Okumayı yoğun yapan, ayarlanabilir büyütme isteyenler | Pil ve ekran boyutu sınırlı |
| Kapalı devre video büyüteç (masaüstü) | Yüksek büyütmeyle uzun süreli okuma ve yazma | Ağır görme kaybı olanlar, öğrenciler, çalışanlar | Taşınamaz; maliyeti yüksek |
| Filtreli gözlükler | Kamaşmayı azaltır, kontrastı artırır, ışık-karanlık uyumunu kolaylaştırır | Tavuk karası, Stargardt, katarakt, albinizm | Görmeyi artırmaz; renkleri değiştirir |
| Telefon ve bilgisayar erişilebilirlik özellikleri | Yazı büyütme, ekran büyüteci, sesli okuma, yüksek kontrast | Hemen herkes | Kullanım eğitimi gerekir |
| Sesli kitaplar, ekran okuyucular, metin okuyan uygulamalar | Okumayı dinlemeye çevirir | Büyütmenin yetmediği ağır kayıplar | Görsel bilgiyi tam karşılamaz |
Teleskopik gözlük nedir, kimlere uygundur?
Teleskopik gözlük, gözlük camına yerleştirilmiş küçük bir dürbün sistemidir ve uzaktaki veya yakındaki nesneleri büyüterek gösterir. Çoğunlukla merkezi görme kaybı olan ve görme alanı geniş kişilerde, belirli işler için kullanılır. Görmeyi kalıcı olarak düzeltmez; yalnızca takılı olduğu sürece büyütme sağlar.
Uzak ve yakın kullanım
- Uzak için teleskop: Televizyon izlemek, sınıfta tahtayı görmek, otobüs numarası veya tabela okumak, karşıdaki kişinin yüzünü seçmek için kullanılır.
- Yakın için teleskop: Okuma teleskopları, yüksek numaralı okuma gözlüklerine göre daha uzak bir çalışma mesafesi sağlar. Bu, yazı yazarken, el işi yaparken veya bilgisayar ekranına bakarken avantaj olabilir.
- Bioptik teleskop: Teleskop camın üst kısmına yerleştirilir. Kişi normalde camın alt kısmından bakar, uzağı büyütmek istediğinde başını hafifçe eğerek teleskoptan bakar.
Teleskopik gözlüğün sınırları
Teleskopik gözlük herkese uygun değildir ve sınırlarının baştan bilinmesi hayal kırıklığını önler:
- Büyütme arttıkça görüş alanı daralır. Kişi aynı anda daha az şey görür.
- Görüntü büyüdüğü için baş ve el hareketleri de büyür; görüntü titrek ve hızlı hareket ediyor gibi görünür.
- Yürürken, merdiven inip çıkarken kullanılmaz; mesafe ve hareket algısını bozar.
- Netlik aralığı dardır; farklı mesafeler için yeniden odaklamak gerekir.
- Ağırlık ve görünüm bazı kişiler için kullanımı zorlaştırır.
- Etkin kullanım için eğitim ve alıştırma gerekir.
Görme alanı çok daralmış kişilerde (örneğin ileri evre tavuk karası) teleskop, zaten dar olan alanı daha da daraltacağı için çoğunlukla uygun değildir. Araç kullanmada bioptik teleskop kullanımına bazı ülkelerde özel koşullarla izin verilir; bu uygulama ülkeden ülkeye değişir.
Ekzantrik bakış eğitimi nedir?
Ekzantrik bakış, sarı noktanın merkezi hasar gördüğünde, merkezin hemen yanındaki sağlam retina bölgesini kullanarak bakmayı öğrenmektir. Sarı nokta hastalığı ve Stargardt hastalığı gibi merkezi görme kaybı yapan durumlarda uygulanır.
Merkezi kaybı olan kişi bir yüze doğrudan baktığında, yüzün tam ortası kaybolur. Bakışını biraz yukarı, aşağı veya yana kaydırdığında ise yüz daha iyi görülebilir. Beyin zamanla bu yeni noktayı kendiliğinden kullanmaya başlayabilir; buna tercih edilen retina bölgesi denir. Eğitim, bu bölgenin daha tutarlı ve verimli kullanılmasını hedefler.
Eğitimde kişiye saat kadranı gibi hayalî bir düzlemde hangi yöne bakması gerektiği öğretilir, ardından okuma ve yüz tanıma alıştırmaları yapılır. Bu çalışmalar kaybedilen görmeyi geri getirmez; kalan sağlam bölgeyi daha iyi kullanmayı sağlar. Evde yapılabilecek alıştırmalar az görme egzersizleri sayfasında ele alınmıştır.
İnme sonrası yarım görme alanı kaybında neler yapılır?
Beynin görme merkezini etkileyen inmeden sonra iki gözde de aynı tarafın görme alanı kaybolabilir (homonim hemianopi). Bu kişiler okurken satırın başını veya sonunu kaybeder, görmedikleri taraftaki insanlara ve eşyalara çarpar. Rehabilitasyonda iki temel yöntem kullanılır:
- Tarama eğitimi: Kişiye görmediği tarafa düzenli ve sistemli olarak baş ve göz çevirmesi öğretilir. Okumada satır başını bulmak için cetvel veya renkli işaretler kullanılır.
- Prizmalı gözlükler: Gözlük camlarından birinin üst ve alt kısmına yerleştirilen ince prizmalar, görmeyen taraftaki nesnelerin görüntüsünü görülen alana kaydırır. 2008'de yayımlanan toplum tabanlı bir çalışmada bu tür çevresel prizmaların hemianopili kişilerin bir bölümünde yürürken çarpmaları azaltmaya yardımcı olduğu bildirilmiştir.
Ani başlayan görme alanı kaybı ise rehabilitasyon değil, acil değerlendirme gerektirir; belirtiler ve yapılacaklar ani görme kaybı sayfasında anlatılmıştır.
Aydınlatma ve kontrast nasıl düzenlenmelidir?
Doğru aydınlatma ve güçlü kontrast, az gören kişilerde çoğu zaman bir cihaz kadar fark yaratır. Bu düzenlemeler ucuz, hızlı ve hemen uygulanabilir.
Aydınlatma:
- Okuma ve el işi için ayarlanabilir kollu bir masa lambası kullanın; ışığı okunan yüzeye yakın ve iyi gören gözün tarafından verin.
- Odanın genel aydınlatmasını artırın; koridor, merdiven ve banyoda karanlık köşe bırakmayın.
- Parlak zeminler, cam masalar ve doğrudan gelen güneş ışığı kamaşma yapar; perde, mat yüzey ve şapka siperliği yardımcı olur.
- Tavuk karası olanlarda gece için güçlü bir el feneri ve yol aydınlatması önemlidir.
Kontrast:
- Açık renkli tabağı koyu renkli masaya, koyu renkli kupayı açık renkli tezgâha koyun.
- Merdiven basamaklarının kenarına ve kapı eşiklerine renkli bant yapıştırın.
- Kalın uçlu siyah keçeli kalem ve kalın çizgili defter kullanın.
- Prizlerin, düğmelerin ve ışık anahtarlarının duvarla zıt renkte olmasına dikkat edin.
- Telefonda koyu tema, kalın yazı ve büyük punto seçeneklerini deneyin.
Tavuk karası ve Stargardt'ta yaklaşım nasıl farklıdır?
Tavuk karası ve Stargardt hastalığında rehabilitasyonun amacı aynıdır, ancak kaybedilen görmenin yeri farklı olduğu için yöntemler de farklıdır. Tavuk karasında çevresel (kenar) görme, Stargardt ve sarı nokta hastalığında ise merkezi görme kaybolur.
| Konu | Merkezi kayıp (Stargardt, sarı nokta) | Geniş görme alanı kaybı (tavuk karası) |
|---|---|---|
| Ana zorluk | Okuma, yüz tanıma, ince ayrıntı | Yürürken çarpma, karanlıkta yön bulma |
| Büyütme | Temel yardımcıdır; büyüteç, teleskop, elektronik büyüteç | Dikkatli kullanılır; büyütme dar alanı daha da daraltabilir |
| Bakış eğitimi | Ekzantrik bakış eğitimi | Baş ve göz hareketleriyle tarama eğitimi |
| Hareket ve güvenlik | Genellikle korunur | Oryantasyon ve hareket eğitimi, gerekirse beyaz baston |
| Işık | Kamaşmaya karşı filtre ve şapka | Kamaşmaya karşı filtre; gece için güçlü aydınlatma |
| Okuma | Büyük punto, elektronik büyüteç, sesli okuma | Büyütmesi düşük, satırı tek bakışta gösteren düzenlemeler |
Tavuk karasının seyri ve tanısı tavuk karası (retinitis pigmentosa) sayfasında, Stargardt hastalığının belirtileri ve ilerleyişi Stargardt hastalığı sayfasında anlatılmıştır.
"Tavuk karası gözlüğü" ve "Stargardt gözlükleri" var mı?
Görmeyi geri getiren ya da hastalığı durduran özel bir tavuk karası gözlüğü veya Stargardt gözlüğü yoktur. Bu adlarla aranan ürünler çoğunlukla filtreli gözlükler ve teleskopik sistemlerdir. Doğru seçildiklerinde günlük konforu artırabilirler, ama hastalığın seyrini değiştirmezler.
Tavuk karası hastaları için:
- Filtreli gözlükler: Sarı, turuncu veya amber tonlu camlar kamaşmayı azaltır ve kontrastı artırabilir. Aydınlıktan karanlığa geçişte uyumu kolaylaştırabilir.
- Görme alanını genişletmeye yönelik optik sistemler: Ters teleskoplar veya prizmalar görüntüyü küçülterek daha geniş bir alanı sığdırmaya çalışır; ancak görüntüyü küçülttükleri için çoğu kişi tarafından sınırlı ölçüde faydalı bulunur.
- Gece görüşüne yardımcı elektronik cihazlar: Karanlıkta görüntüyü güçlendiren cihazlar bazı hastalarda denenmektedir; kullanım alanları sınırlıdır.
Stargardt ve sarı nokta hastaları için:
- Filtreli ve güneş gözlükleri: Işığa hassasiyeti ve kamaşmayı azaltır. Stargardt hastalarına dış ortamda güneş gözlüğü ve şapka kullanmaları sık önerilir; bunun hastalığın seyrine etkisine dair kanıt sınırlıdır.
- Teleskopik gözlükler: Uzak ve yakın görevler için büyütme sağlar.
- Elektronik büyüteçler ve yüksek numaralı okuma gözlükleri: Okuma için temel yardımcılardır.
"Tek gözlükle her şeyi görebilirsiniz" ya da "gözlükle hastalık geriler" gibi vaatlere karşı dikkatli olunmalıdır. Cihaz seçimi, kişinin görme düzeyi, görme alanı testi sonuçları ve hedefleri birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.
Türkiye'de az görme rehabilitasyonu nerede yapılır?
Türkiye'de az görme rehabilitasyonu, bazı üniversite hastanelerinin ve eğitim-araştırma hastanelerinin göz kliniklerinde bulunan az görme birimlerinde ve özel merkezlerde yapılmaktadır. Hizmetin kapsamı merkezden merkeze değişir. Bazı merkezler yalnızca cihaz reçetesi verirken, bazıları eğitim ve takip programı da sunar.
Bir az görme rehabilitasyon merkezi seçerken şunlara dikkat etmek faydalıdır:
- Değerlendirmede az görme eşeli, kontrast ve görme alanı ölçümlerinin yapılması
- Cihazların satın alınmadan önce denenebilmesi
- Cihaz kullanımı için eğitim verilmesi
- Takip randevularının planlanması
- Alttaki göz hastalığının tedavisini yürüten hekimle iletişim
Çocuklar için eğitim desteği, Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı Rehberlik ve Araştırma Merkezleri aracılığıyla planlanabilir. Göz hekiminiz, size en yakın ve uygun merkeze yönlendirme yapabilir.
Durumunuzun değerlendirilmesi için muayene randevusu oluşturabilirsiniz.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
- American Academy of Ophthalmology Preferred Practice Pattern Vision Rehabilitation Committee. Vision Rehabilitation Preferred Practice Pattern. San Francisco: American Academy of Ophthalmology; 2022. https://www.aao.org/preferred-practice-pattern/vision-rehabilitation-ppp-2022
- Stelmack JA, Tang XC, Reda DJ, Rinne S, Mancil RM, Massof RW; LOVIT Study Group. Outcomes of the Veterans Affairs Low Vision Intervention Trial (LOVIT). Arch Ophthalmol. 2008;126(5):608-617.
- Bowers AR, Keeney K, Peli E. Community-based trial of a peripheral prism visual field expansion device for hemianopia. Arch Ophthalmol. 2008;126(5):657-664.
- Vaishali KV, Vijayalakshmi P. Understanding definitions of visual impairment and functional vision. Community Eye Health. 2020;33(110):S16-S17.
- World Health Organization. World report on vision. Geneva: World Health Organization; 2019.
Sıkça sorulan sorular
Teleskopik gözlük görmeyi kalıcı olarak iyileştirir mi?
Hayır. Teleskopik gözlük yalnızca takılı olduğu sürece görüntüyü büyütür; retinadaki veya göz sinirindeki hasarı onarmaz. Çıkarıldığında görme önceki düzeyindedir. Faydası, kişinin televizyon izlemek veya yüzleri tanımak gibi belirli işleri yapabilmesini sağlamasıdır. Uygun olup olmadığı az görme değerlendirmesiyle belirlenir.
Az görme rehabilitasyonu ne kadar sürer?
Süre kişinin hedeflerine ve kullanılacak cihazlara göre değişir. Basit bir büyüteç reçetesi ve kısa eğitim birkaç seansta tamamlanabilir. Ekzantrik bakış eğitimi veya elektronik cihaz kullanımı ise birkaç hafta düzenli çalışma gerektirebilir. Hastalık ilerledikçe değerlendirme tekrarlanır ve cihazlar güncellenir.
Büyüteç kullanmak gözü bozar mı?
Hayır, büyüteç veya yüksek numaralı gözlük kullanmak gözü bozmaz ve hastalığın ilerlemesini hızlandırmaz. Gözlerin kullanılması kalan görmeye zarar vermez. Uzun süreli okumada yorgunluk olabilir; ara vermek ve iyi aydınlatma kullanmak bu yorgunluğu azaltır.
Çocuklara az görme rehabilitasyonu yapılır mı?
Evet, çocuklarda erken başlayan rehabilitasyon görsel gelişimi ve okul başarısını destekler. Çocuğun yaşına uygun büyüteçler, elektronik cihazlar, büyük puntolu materyaller ve sınıf düzenlemeleri kullanılır. Aile ve öğretmenlerin sürece katılması önemlidir. Okul öncesi dönemde değerlendirme yapılması önerilir.
Telefon büyüteç yerine kullanılabilir mi?
Kısa süreli işler için kullanılabilir. Akıllı telefonların kamera büyütme, metni sesli okuma ve yüksek kontrast özellikleri etiket, menü veya fatura okumada pratik bir çözümdür. Uzun süreli okumada ekranın küçüklüğü ve sabit tutma güçlüğü nedeniyle masa büyüteci veya video büyüteç daha rahat olabilir.
Rehabilitasyondan sonra göz muayenesi sürmeli mi?
Evet. Rehabilitasyon, alttaki göz hastalığının tedavisinin yerini almaz. Yaş tip sarı noktada iğne tedavisi, glokomda basınç kontrolü ve diyabette göz dibi takibi aksatılmamalıdır. Görmede yeni ve ani bir değişiklik olursa, rehabilitasyon sürecinde bile aynı gün göz hekimine başvurulmalıdır.
Az görme rehabilitasyonu yaşlılar için de faydalı mı?
Evet. Az görme rehabilitasyonundan en çok yararlanan grup, sarı nokta hastalığı nedeniyle merkezi görmesini kaybeden yaşlı hastalardır. Makula hastalığı olan kişilerle yapılan kontrollü bir çalışmada eğitimli programın okuma becerisini belirgin olarak artırdığı gösterilmiştir. Yaş, rehabilitasyona engel değildir.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.



