
Bu sayfada
Kısa cevap: Tavuk karası kök hücre tedavisi, retinitis pigmentosada henüz kaybolmamış ışığa duyarlı hücreleri korumayı ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı amaçlayan, Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın ilgili kurul ve kurumlarından hasta bazında izin alınarak yapılan bir uygulamadır. Kontrol grubu olmayan yayımlanmış çalışmalarda ortalama olarak görmede anlamlı iyileşme bildirilmiştir; sonuç kişiden kişiye değişir ve hiç görmeyen gözde fayda beklenmez.
Tavuk karası (retinitis pigmentosa) kısaca nedir?
Tavuk karası (retinitis pigmentosa, RP), retinadaki ışığa duyarlı hücrelerin yıllar içinde kaybıyla seyreden kalıtsal bir göz hastalığıdır. Önce loş ışıkta görmeyi sağlayan çomak hücreler (rod) etkilenir; bu yüzden ilk belirti genellikle gece görme güçlüğüdür. Zamanla görme alanı kenarlardan daralır ve ileri evrede merkezi görmeyi sağlayan koni hücreler de etkilenir.
Hastalığın belirtileri, başlama yaşı, kalıtım şekli ve tanı yöntemleri tavuk karası (retinitis pigmentosa) nedir sayfasında anlatılmaktadır. Bu sayfa yalnızca kök hücre uygulamasına odaklanır.
Tavuk karasında kök hücrenin mantığı nedir?
Tavuk karasında kullanılan mezenkimal kök hücreler, ölmüş fotoreseptörlerin (ışığı algılayan hücreler) yerine geçmez; kalan hücreleri destekleyerek hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı hedefler. Bu etkinin, hücrelerin salgıladığı büyüme faktörleri ve iltihabı düzenleyen maddeler aracılığıyla ortaya çıktığı düşünülmektedir.
Prof. Dr. Ayşe Öner'in 2018 tarihli derlemesinde özetlenen olası etkiler iki ana başlıkta toplanabilir:
- Hücre yerine koyma: Embriyonik kök hücre (ESC) veya uyarılmış pluripotent kök hücreden (iPSC) üretilen retina hücrelerinin kaybolan hücrelerin yerine yerleştirilmesi. Bu yaklaşım dünyada hâlâ erken araştırma aşamasındadır.
- Destek (trofik ve parakrin) etki: Mezenkimal kök hücrelerin salgıladığı nörotrofik faktörlerle (sinir hücresini besleyen proteinler) hasta ama canlı fotoreseptörlerin korunması, hücre ölümünün yavaşlatılması ve iltihabın azaltılması.
Göbek kordonu (umbilikal kord) veya yağ dokusu kaynaklı mezenkimal kök hücreler ikinci gruptadır. Hedef, ışık algısı ve görme alanı henüz tamamen kaybolmamış retinada kalan hücrelerin işlevini daha uzun süre korumaktır. Prof. Dr. Ayşe Öner'in ifadesiyle kök hücre uygulamasının esas amacı hastalığın ilerlemesini durdurmaktır.
Tavuk karasında kök hücre hangi evrede anlamlı?
Kök hücre uygulamasının anlamlı olabilmesi için retinada desteklenecek canlı hücrelerin kalmış olması gerekir. Hiç görmeyen, ışığı algılamayan gözde fayda beklenmez. Hocanın açıklamalarına göre uygulama öncesi görmesi daha iyi olan hastalarda kazanım daha fazla olmakta, tedavi ne kadar erken yapılırsa sonuç o kadar iyi olmaktadır. Bu bir klinik gözlemdir; karşılaştırmalı çalışmalarla test edilmemiştir.
Bununla birlikte yayımlanmış çalışmaların büyük kısmı orta ve ileri evre hastalarda yapılmıştır. Erken evrede, merkezi görmesi henüz iyi olan hastalarda kök hücrenin etkisini gösteren yayımlanmış veri sınırlıdır. 2025 çalışmasının yazarları da erken evre hastaların çalışmaya alınmamasını sınırlılıklar arasında saymıştır. Bu nedenle erken evredeki bir hastada karar, hastalığın ilerleme hızı ve kişinin beklentileri birlikte konuşularak verilir.
| Hastanın durumu | Kök hücre açısından değerlendirme |
|---|---|
| Merkezi görme iyi, gece görme güçlüğü ve hafif alan daralması | Düzenli takip; erken evreye ait yayımlanmış kök hücre verisi sınırlı, karar kişiye özel |
| Görme keskinliği azalmış, görme alanı belirgin daralmış, ışık algısı var | Yayımlanmış çalışmaların çoğunun incelediği grup; ön tetkiklerle adaylık değerlendirilir |
| Işık algısı yok (hiç görmeyen göz) | Fayda beklenmez |
| Gözde küçülme veya şekil bozukluğu | Fayda görülmemektedir |
Adaylık için görme alanı testi, OKT (optik koherens tomografi) ve elektrofizyolojik testler yapılır. Uygun bulunan hastalar için Sağlık Bakanlığı'nın ilgili kurul ve kurumlarından izin istenir; uygulama ancak izin alındıktan sonra planlanır.
Prof. Dr. Ayşe Öner'in tavuk karası çalışmaları ne gösterdi?
Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibi, tavuk karasında kök hücre uygulamasını 2016'dan 2025'e uzanan üç ana çalışmayla incelemiştir. Bu çalışmalarda hem hücre kaynağı hem de uygulama yolu değişmiştir.
| Özellik | 2016 (faz 1) | 2020 (faz 3) | 2025 (uzun dönem) |
|---|---|---|---|
| Dergi | Stem Cell Research & Therapy | Int J Ophthalmology | Stem Cells Translational Medicine |
| Hücre kaynağı | Yağ dokusu (ADMSC) | Göbek kordonu (UC-MSC) | Göbek kordonu (UC-MSC) |
| Uygulama yolu | Subretinal | Suprakoroidal | Suprakoroidal |
| Hasta / göz | 11 hasta, 11 göz | 82 hasta, 124 göz | 429 hasta, 669 göz |
| Takip | 6 ay | 6 ay | 1–4 yıl |
| Tasarım | Klinik güvenlik çalışması | Prospektif, tek merkez | Retrospektif, tek merkez |
2016: Subretinal yolla faz 1 güvenlik çalışması
2016'da yayımlanan faz 1 çalışmada, ileri evre tavuk karası olan 11 hastanın daha kötü gören birer gözüne yağ dokusu kaynaklı mezenkimal kök hücre uygulanmıştır. Hastaların görmesi 20/200'den kötü, görme alanı 20 dereceden dar ve ERG cevabı düzdü. Yaklaşık 2,5 milyon hücre, vitrektomi ameliyatıyla retinanın altına (subretinal) yerleştirilmiş ve hastalar 6 ay izlenmiştir.
Görme keskinliğinde istatistiksel olarak anlamlı değişiklik bulunmamıştır. Bir hastada görme ve görme alanında, üç hastada ışık ve renk algısında artış bildirilmiştir. Beş gözde epiretinal membran (retina yüzeyinde zar) ve buna bağlı çekintili dekolman gelişmiş, ikinci ameliyat gerekmiştir. Bir gözde koroid neovasküler membran (anormal damar), iki gözde hafif vitreus kanaması görülmüştür. Sistemik yan etki olmamıştır. Yazarlar, uygulamanın bazı göz komplikasyonlarına yol açabileceğini ve dikkatle yapılması gerektiğini bildirmiştir.
Subretinal yoldan suprakoroidal yola geçiş
2016'daki subretinal deneyimin ardından, sonraki çalışmalarda suprakoroidal yol kullanılmıştır. Suprakoroidal uygulamada hücreler retinanın altına değil, göz duvarında koroid tabakasının dışındaki aralığa yerleştirilir. Prof. Dr. Ayşe Öner bu yolu, daha güvenli olduğu ve ileride başka tedavilere engel olmadığı için tercih ettiğini belirtmektedir.
| Uygulama yolu | Hücrenin yerleştiği yer | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Subretinal | Retina ile pigment epiteli arası | Hedef hücreye en yakın; vitrektomi gerektirir, retina ile ilgili komplikasyon riski var |
| Suprakoroidal | Koroid ile göz duvarı (sklera) arası | Retina doğrudan açılmaz; ekibin 2020 ve 2025 çalışmalarında kullanılan yol |
| İntravitreal | Göz içindeki jel (vitreus) | Basit enjeksiyon; onaysız uygulamalarda ağır görme kaybı bildirilmiştir |
2020: 124 gözlük faz 3 çalışma
2020'de International Journal of Ophthalmology'de yayımlanan prospektif, tek merkezli faz 3 çalışmada 82 hastanın 124 gözüne göz başına 5 milyon göbek kordonu kaynaklı mezenkimal kök hücre suprakoroidal olarak uygulanmıştır. Hastalar 1. gün ile 1. ve 6. aylarda değerlendirilmiştir.
Ciddi sistemik veya göze ait komplikasyon bildirilmemiştir. Görme keskinliği ve görme alanında istatistiksel olarak anlamlı iyileşme (P<0,05), multifokal ERG'nin merkezi P1 dalga yüksekliklerinde anlamlı artış saptanmıştır.
2025: 669 göz, 1–4 yıllık takip
2025'te Stem Cells Translational Medicine'de yayımlanan retrospektif çalışmada 429 hastanın 669 gözü (240 hastada iki göz) değerlendirilmiştir. Her göze 5 milyon göbek kordonu kaynaklı hücre, hastanın kendi göz çukuru (orbita) yağından alınan küçük bir doku parçasıyla birlikte suprakoroidal olarak uygulanmıştır. Gözlerin tamamı 12 ay, 265'i 2 yıl, 128'i 3 yıl, 19'u 4 yıl izlenmiştir.
Ciddi göz veya sistemik komplikasyon bildirilmemiştir; en sık yakınmalar göz yüzeyinde kızarıklık-şişlik ve ışığa hassasiyettir. Yüksek miyopisi olan 2 gözde yaklaşık 2 yıl sonra retina dekolmanı gelişmiş, yazarlar bunu uygulamayla ilişkili bulmamıştır. Görme keskinliği ve görme alanında ilk iki yılda anlamlı iyileşme, mfERG merkezi halka değerlerinde artış saptanmıştır. FST testi yapılan 27 hastada ışığa duyarlılıkta anlamlı artış görülmüştür. Ortalama görme keskinliği 3. ve 4. yılda geriye doğru eğilim göstermiş, 4. yılda başlangıç düzeyine yaklaşmıştır.
Bu çalışmanın sınırlılıkları açıkça bilinmelidir: geriye dönük (retrospektif) bir analizdir, tedavi almayan bir kontrol grubu yoktur ve 3–4 yıl izlenen göz sayısı azdır. Dolayısıyla uzun dönem etkiler hakkında kesin yargıya varmak için daha fazla veri gerekir.
FST ve mfERG gibi ölçümler ne anlama geliyor?
Kök hücre çalışmalarında sonuçlar tek bir testle değil, retinanın farklı işlevlerini ölçen birkaç testle değerlendirilir. Her test farklı bir soruya cevap verir:
- Görme keskinliği: Eşeli (harf tablosu) okuma testi; merkezi görmenin netliğini ölçer.
- Görme alanı: Bir noktaya bakarken çevrede yanıp sönen ışıkları fark etme testi. Ortalama sapma (MD) değeri, alan kaybının genel derecesini gösterir. Ayrıntılı bilgi için görme alanı testi sayfasına bakabilirsiniz.
- mfERG (multifokal elektroretinografi): Retinanın merkezinden kenarlara doğru halkalar hâlinde elektriksel cevabını ayrı ayrı ölçer. P1 dalgasının yüksekliği (amplitüd), o bölgedeki hücrelerin ne kadar güçlü cevap verdiğini gösterir.
- FST (tam alan uyarı eşiği): Karanlığa alışmış gözün, tüm retinaya verilen en zayıf ışık flaşını fark edip edemediğini ölçer. Standart ERG cevabı düz olan ileri evre hastalarda bile retinanın kalan duyarlılığını ölçebildiği için değerlidir.
- OKT: Retinanın katmanlarını görüntüler; kök hücre sonrası sıvı birikimi veya yapısal değişiklik olup olmadığını izlemede kullanılır.
Retinanın elektriksel testleri hakkında daha fazla bilgi için ERG (elektroretinografi) testi sayfası incelenebilir.
Dünyada başka hangi tavuk karası hücre çalışmaları var?
Tavuk karasında hücre tedavisi yalnızca Türkiye'de değil, dünyada farklı hücre türleri ve uygulama yollarıyla araştırılmaktadır. Bu çalışmaların hiçbiri henüz geniş kullanıma girmiş, onaylı bir tedaviye dönüşmemiştir.
- İnsan retina progenitör hücreleri (jCyte, jCell): Gelişmekte olan retinadan elde edilen öncül hücreler göz içine (intravitreal) enjekte edilmektedir. 84 hastanın randomize ve sahte uygulamayla (sham) kontrol edildiği faz 2b çalışmada, en yüksek dozda tüm grupta ortalama daha fazla harf kazanımı görülmüş; istatistiksel anlamlılık ise ancak sonradan tanımlanan bir alt grupta gösterilebilmiştir. Şirket 2025'te daha yüksek dozla yeni bir faz 2 çalışmasında ilk hastaların tedavi edildiğini duyurmuştur.
- ReNeuron (hRPC): Retina progenitör hücreleri retinanın altına (subretinal) uygulanmıştır. Şirket, faz 2a sonuçlarını hayal kırıcı bularak Ocak 2022'de tavuk karası için geliştirmeyi durdurduğunu açıklamıştır.
- ESC ve iPSC kaynaklı hücreler: Fotoreseptör veya retina pigment epiteli üretip yerine koyma hedefli çalışmalar erken klinik aşamadadır.
Hücre tedavisinin onaylı klinik araştırma ve resmî izin dışında yapılması ciddi risk taşır. 2017'de New England Journal of Medicine'de yayımlanan bir raporda, ABD'de onaysız bir klinikte göz içine yağ kaynaklı hücre enjeksiyonu yapılan 3 hastada ağır görme kaybı bildirilmiştir.
Kök hücre ile gen tedavisi arasındaki fark nedir?
Gen tedavisi, hastalığa yol açan bozuk genin sağlam kopyasını retinaya taşır ve yalnızca belirli bir gen değişikliği olan hastalarda işe yarar. Mezenkimal kök hücre ise gen türünden bağımsız olarak kalan hücreleri desteklemeyi amaçlar.
| Gen tedavisi | Mezenkimal kök hücre | |
|---|---|---|
| Hedef | Belirli bir genin eksikliği | Kalan retina hücrelerinin desteklenmesi |
| Genetik test | Zorunlu; uygun gen değişikliği gösterilmeli | Hastalığın genetik alt tipinden bağımsız |
| Örnek | RPE65 geni için voretigen neparvovek | Göbek kordonu veya yağ dokusu kaynaklı MSC |
| Uygulama | Subretinal enjeksiyon | Ekibin çalışmalarında suprakoroidal |
Voretigen neparvovek (Luxturna), her iki kopyasında RPE65 geni değişikliği bulunan ve retinasında yeterli canlı hücre kalmış hastalar için geliştirilmiş bir gen tedavisidir. ABD'de 2017'de, Avrupa Birliği'nde 2018'de onay almıştır. RPE65 değişikliği tavuk karası hastalarının yalnızca küçük bir bölümünde görülür; Türkiye'de erişim durumu için hekiminize danışabilirsiniz. Ayrıntılar için göz hastalıklarında gen tedavisi sayfasına bakabilirsiniz. Kök hücre, gen tedavisi ve okuvizyon gibi seçeneklerin genel karşılaştırması tavuk karası tedavisinde son gelişmeler sayfasında yer alır.
Uygulama nasıl yapılır, sonrasında neler olur?
Uygulama ameliyathanede, hastanın tercihine göre genel veya lokal anestezi altında yapılır. Tek göze veya aynı seansta iki göze uygulanabilir. Ameliyattan sonra yaklaşık bir ay göz damlası kullanılır. Kontroller 1. gün ile 1., 3. ve 6. aylarda yapılır; ardından 6 ayda bir görme alanı ve OKT ile izlenir. Adımların ayrıntısı göz kök hücre tedavisi nasıl yapılır sayfasında anlatılmaktadır.
Ameliyat sonrası dönemde aşağıdaki durumlardan biri olursa kontrol tarihini beklemeden aynı gün göz acil servisine başvurun veya 112'yi arayın:
- Görmede ani azalma veya görme alanına perde inmesi.
- Giderek artan ağrı, kızarıklık veya şişlik.
- Işık çakmalarında ya da uçuşan cisimlerde ani artış.
Göz kök hücre uygulamalarının diğer hastalıklardaki kullanımı ve genel çerçevesi için gözde kök hücre tedavisi ana sayfasına bakabilirsiniz. Tüm yayınların listesi kök hücre yayınları sayfasındadır.
Durumunuzun değerlendirilmesi için muayene randevusu oluşturabilirsiniz.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
- Oner A, Gonen ZB, Sinim N, Cetin M, Ozkul Y. Subretinal adipose tissue-derived mesenchymal stem cell implantation in advanced stage retinitis pigmentosa: a phase I clinical safety study. Stem Cell Res Ther. 2016;7:178. doi:10.1186/s13287-016-0432-y
- Sinim Kahraman N, Oner A. Umbilical cord derived mesenchymal stem cell implantation in retinitis pigmentosa: a 6-month follow-up results of a phase 3 trial. Int J Ophthalmol. 2020;13(9):1423-1429. doi:10.18240/ijo.2020.09.14
- Oner A, Kahraman NS, Ünal A. Evaluating the long-term efficacy of umbilical cord-derived mesenchymal stem cell therapy in retinitis pigmentosa: findings from a 1-to-4-year follow-up. Stem Cells Transl Med. 2025;14(8). doi:10.1093/stcltm/szaf034
- Öner A, Sinim Kahraman N. Evaluation of full-field stimulus threshold test results in retinitis pigmentosa: relationship with full-field electroretinography, multifocal electroretinography, optical coherence tomography, and visual field. Turk J Ophthalmol. 2024;54(1):23-31. doi:10.4274/tjo.galenos.2023.58485
- Russell S, Bennett J, Wellman JA, et al. Efficacy and safety of voretigene neparvovec (AAV2-hRPE65v2) in patients with RPE65-mediated inherited retinal dystrophy: a randomised, controlled, open-label, phase 3 trial. Lancet. 2017;390(10097):849-860.
- Kuriyan AE, Albini TA, Townsend JH, et al. Vision loss after intravitreal injection of autologous "stem cells" for AMD. N Engl J Med. 2017;376(11):1047-1053.
- jCyte Inc. jCyte announces promising phase 2b results for jCell (basın bülteni). Business Wire, 27 Temmuz 2020. https://www.businesswire.com/news/home/20200727005222/en/
- jCyte Inc. jCyte announces first patients treated in JC02-88 trial for retinitis pigmentosa (basın bülteni). 18 Ağustos 2025. https://www.jcyte.com/news/press/2025-aug-18/
- Foundation Fighting Blindness. ReNeuron not continuing clinical development of cell-based therapy for RP. 19 Ocak 2022. https://www.fightingblindness.org/research/reneuron-not-continuing-clinical-development-of-cell-based-therapy-for-rp-244
Sıkça sorulan sorular
Tavuk karasında kök hücre işe yarıyor mu?
Yayımlanmış çalışmalar, uygun seçilmiş hastalarda ortalama olarak görme keskinliği, görme alanı ve retina elektriksel cevaplarında anlamlı iyileşme bildirmektedir. Ancak bu çalışmalarda kontrol grubu yoktur ve sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kök hücre hastalığı ortadan kaldırmaz; amaç, ilerlemeyi yavaşlatmak ve kalan görmeyi korumaktır.
Tavuk karası kök hücre sonrası etki ne kadar sürer?
Bu soruya kesin cevap verecek uzun dönem veri henüz sınırlıdır. 2025'te yayımlanan çalışmada 669 gözün tamamı 1 yıl, 128 göz 3 yıl, yalnızca 19 göz 4 yıl izlenmiştir. Görme keskinliğindeki artış ilk iki yılda belirginleşmiş, 4. yılda ortalama değer başlangıç düzeyine yaklaşmıştır. Bu nedenle düzenli kontroller uygulamadan sonra da sürdürülür.
Kök hücre için doku uyumu veya akraba vericisi gerekir mi?
Hayır, hocanın açıklamalarına göre mezenkimal kök hücre uygulamasında doku uyumu aranmamaktadır. Hücreler hastadan veya bir akrabadan değil, bağışlanan göbek kordonu dokusundan laboratuvarda hazırlanır. Yayımlanmış teknikte bunlara ek olarak hastanın kendi göz çukuru yağından küçük bir doku parçası kullanılmıştır. Doku uyumunun aranmaması, mezenkimal kök hücrelerin bağışıklık sistemini görece az uyarması özelliğiyle ilişkilendirilir.
Kök hücreden sonra gen tedavisi yapılabilir mi?
Hocanın açıklamasına göre suprakoroidal yolun tercih edilme nedenlerinden biri, ileride başka tedavilere engel olmamasıdır. Ancak kök hücre uygulanmış gözlerde sonradan yapılan gen tedavisine ilişkin yayımlanmış veri yoktur. Gen tedavisine uygunluk, genetik test sonucu ve retinada kalan canlı hücre miktarına göre ayrıca değerlendirilir.
Kök hücre öncesinde genetik test yaptırmak gerekir mi?
Mezenkimal kök hücre uygulaması için genetik test zorunlu değildir, çünkü yöntem genetik alt tipten bağımsız çalışır. Yine de genetik test önerilir: hangi genin etkilendiğini bilmek, gen tedavisi seçeneklerinin değerlendirilmesini ve aile planlamasını kolaylaştırır. 2025 çalışmasının yazarları da genetik analiz yapılmamasını bir sınırlılık olarak belirtmiştir.
Çocuklarda tavuk karası kök hücre tedavisi yapılıyor mu?
2025'te yayımlanan 669 gözlük çalışma 18 yaş ve üzerindeki hastaları kapsar. Ekibin çocuk hastalarda suprakoroidal göbek kordonu kaynaklı kök hücre uygulamasını ele alan ayrı bir yayını da (2023) bulunmaktadır. Çocuklarda karar; görme düzeyi, göz bütünlüğü, ön tetkikler ve Bakanlık onay süreci birlikte değerlendirilerek kişiye özel verilir.
Kök hücre uygulamasından sonra gece görmesi düzelir mi?
Gece görmesinin düzeleceğine dair bir beklenti oluşturmak doğru olmaz. Çalışmalarda gece görmesi doğrudan değil; görme keskinliği, görme alanı, mfERG ve FST gibi testlerle ölçülmüştür. 2025 çalışmasında FST yapılan 27 hastada ışığa duyarlılıkta anlamlı artış bildirilmiştir; ancak bunun karanlıkta günlük görmeye yansıması kişiden kişiye değişir. Gece görme güçlüğü için ışıklandırma ve az görme yardımcıları önemini korur.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.



