Tavuk Karası (Retinitis Pigmentosa) Nedir? Belirtileri

Retinitis Pigmentosa
Bu sayfada

Kısa cevap: Tavuk karası (retinitis pigmentosa), retinadaki ışığa duyarlı hücrelerin yıllar içinde kaybıyla seyreden, kalıtsal bir göz hastalığıdır. İlk belirti genellikle karanlıkta görme zorluğudur; ardından görme alanı kenarlardan içe doğru daralır. Hastalık çoğunlukla yavaş ilerler. Tek bir tedavisi yoktur; seçenekler genetik tipe ve evreye göre değişir.

Tavuk karası nedir?

Tavuk karası nedir sorusunun tıbbi cevabı retinitis pigmentosadır (kısaca RP). Gözün arka duvarını döşeyen retina tabakasında iki tür ışık algılayıcı hücre bulunur. Çubuk (rod) hücreleri loş ışıkta ve çevresel görmede, koni hücreleri ise gündüz görmesinde, renkleri ve ayrıntıyı görmede görev alır. Tavuk karasında önce çubuk hücreleri, daha sonra koni hücreleri işlevini yitirir.

Hastalığın adındaki "pigmentosa", muayenede retinada görülen koyu renkli pigment birikimlerinden gelir. "Retinitis" kelimesi iltihap çağrıştırsa da hastalık bir enfeksiyon ya da iltihap değildir. Tavuk karası bulaşıcı değildir; genlerdeki bir değişiklik nedeniyle retina hücreleri zamanla zarar görür.

Tavuk karası tek bir hastalık değil, benzer biçimde seyreden bir hastalık grubudur. Bu nedenle iki hastanın yakınmaları, ilerleme hızı ve tedavi seçenekleri birbirinden oldukça farklı olabilir.

Neden "tavuk karası" denir?

Halk arasındaki "tavuk karası" adı, tavukların akşam karanlığında iyi görememesine yapılan bir benzetmedir. Hastalığın ilk ve en tipik belirtisi de karanlıkta görme güçlüğü olduğu için bu ad yerleşmiştir. Halk arasında "tavuk karası" bazen her türlü gece görme zorluğu için de kullanılır. Oysa gece körlüğü (niktalopi) bir hastalık değil, bir belirtinin adıdır. Her gece körlüğü tavuk karası değildir; A vitamini eksikliği, katarakt ya da yüksek miyopi de benzer yakınmaya yol açabilir. Bu ayrımı gece körlüğünün nedenlerini anlatan sayfamızda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Tavuk karası ne kadar sık görülür?

Hartong ve arkadaşlarının 2006'da Lancet'te yayımlanan derlemesine göre retinitis pigmentosa dünyada yaklaşık 4.000 kişiden birinde görülür ve 1 milyondan fazla insanı etkiler. Kalıtsal retina hastalıkları arasında en sık görülen gruptur.

Akraba evliliği, anne ve babadan gelen iki kusurlu gen kopyasıyla ortaya çıkan (otozomal resesif) hastalıkların görülme olasılığını artırır. Bu nedenle akraba evliliğinin yaygın olduğu toplumlarda bu tip tavuk karası daha sık karşılaşılan bir tablodur.

Tavuk karası genetik mi?

Evet, tavuk karası genetik bir hastalıktır. Sendromik formlar da sayıldığında bugüne kadar 100'den fazla genin tavuk karasına yol açabildiği gösterilmiştir. Aynı gendeki farklı değişiklikler farklı ağırlıkta hastalık yapabilir. Aynı ailedeki iki hastada bile seyir farklı olabilir.

Tavuk karası neden olur?

Tavuk karası, retina hücrelerinin çalışması için gereken bir proteinin genetik kodundaki değişiklik nedeniyle ortaya çıkar. Bu proteinler ışığı elektrik sinyaline çeviren zincirde, hücrenin iskeletinde ya da atıkların temizlenmesinde görev alır. Protein eksik veya hatalı üretildiğinde önce çubuk hücreleri, ardından koni hücreleri zamanla ölür. Beslenme, göz yorgunluğu ya da ekran kullanımı tavuk karasına yol açmaz.

Ailede başka hasta olmaması, hastalığın genetik olmadığı anlamına gelmez. Hastaların önemli bir kısmı ailesinde ilk kez tanı alan kişidir. Böyle durumlarda kalıtım şekli çoğu zaman ancak genetik testle anlaşılır.

Kalıtım tipleri ve aile için anlamı

Kalıtım tipiYaklaşık oran*Nasıl aktarılır?Aile için anlamı
Otozomal dominant (OD)%30–40Hasta ebeveynden tek bir kusurlu gen kopyası yeterlidirHer çocuk için risk %50'dir. Çoğunlukla daha geç başlar ve daha yavaş seyreder
Otozomal resesif (OR)%50–60Sağlıklı görünen iki taşıyıcı ebeveynden birer kusurlu kopya gelirHer gebelikte çocuğun hasta olma olasılığı %25, taşıyıcı olma olasılığı %50'dir. Akraba evliliğinde risk artar
X'e bağlı%5–15Kusurlu gen X kromozomundadır; çoğunlukla taşıyıcı anneden geçerTaşıyıcı annenin oğullarında hastalık riski %50, kızlarında taşıyıcılık riski %50'dir. Erkeklerde genellikle erken başlar ve daha ağır seyreder
Belirsiz (sporadik)DeğişkenAilede başka hasta bilinmezGenetik test kalıtım tipini ve kardeşler için riski netleştirebilir

*Oranlar Hartong ve ark. (2006) derlemesindeki tahminlerdir; toplumdan topluma değişir.

Tavuk karası kaç yaşında ortaya çıkar?

Tavuk karası çoğunlukla ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde fark edilir. Ancak başlangıç yaşı genetik tipe göre çocukluktan 40'lı yaşlara kadar değişebilir. X'e bağlı ve bazı otozomal resesif formlar daha erken, otozomal dominant formların çoğu daha geç başlar.

Hastalık sinsi başladığı için ilk yıllarda fark edilmeyebilir. Çocuk karanlıkta dışarı çıkmak istemeyebilir ya da akşamları sık sık bir yerlere çarpabilir. Bu davranışlar bazen sakarlık veya korku olarak yorumlanır. Doğumdan kısa süre sonra ağır görme kaybıyla başlayan ve benzer genlerle ilişkili tablolar ise genellikle "Leber konjenital amorozisi" adıyla ayrı değerlendirilir.

Tavuk karası belirtileri nelerdir?

Tavuk karasının en erken belirtisi karanlıkta ve loş ortamda görme güçlüğüdür. Ardından çevresel görme daralır. Belirtiler genellikle yıllar içinde yavaş ilerler:

  • Gece görme zorluğu: Akşam karanlığında yürümek, sinema salonunda yer bulmak ya da gece araç kullanmak zorlaşır.
  • Karanlığa geç uyum: Aydınlık bir yerden karanlık bir odaya geçince gözün alışması normalden çok daha uzun sürer.
  • Çevresel görme kaybı: Kişi yandan gelen insanları fark etmez, kapı kenarlarına ya da masalara çarpar.
  • Tünel görme: İleri evrede görme, bir borunun içinden bakıyormuş gibi dar bir alana iner.
  • Işık hassasiyeti ve kamaşma: Parlak güneşte ya da beyaz ışıkta rahatsızlık sık görülür.
  • Kontrast ve renk görmede azalma: Özellikle hastalığın ilerleyen dönemlerinde belirginleşir.
  • Merkezi görmede azalma: Genellikle geç dönemde ortaya çıkar; okuma ve yüz tanıma zorlaşır.

Görmede ani düşüş, gözün önüne perde inmesi, ışık çakmalarında ya da uçuşan cisimlerde ani artış tavuk karasının olağan seyri değildir. Bu durumda aynı gün bir göz acil servisine başvurun ya da 112'yi arayın.

Tavuk karası olan nasıl görür?

Tavuk karası olan biri, erken dönemde gündüz neredeyse normal görür ama karanlıkta zorlanır. Orta dönemde görme alanının orta-çevre bölgesinde halka biçiminde kör alanlar oluşur. İleri dönemde yalnızca merkezde küçük bir görme adası kalır.

Bu durum ilginç bir tabloya yol açabilir: Kişi göz doktorunun tablosundaki küçük harfleri okuyabildiği halde odada yürürken eşyalara çarpabilir. Görme keskinliği (ne kadar net görüldüğü) ile görme alanı (ne kadar geniş görüldüğü) farklı ölçülerdir. Tavuk karasında ilk bozulan çoğunlukla görme alanıdır.

Merkezi görme alanı daraldıkça okuma, yüz tanıma ve ekran kullanımı da etkilenir. Hastaların bir kısmı, görme alanında zaman zaman ışık çakmaları ya da titreşen noktalar gördüğünü anlatır. Tam karanlık bir görme ise çoğu hastada hastalığın çok ileri evresine kadar gelişmez.

Sendromik tavuk karası: Usher sendromu ve diğerleri

Tavuk karası çoğu hastada yalnızca gözü etkiler. Bir kısım hastada ise vücudun başka sistemlerini de etkileyen bir sendromun parçasıdır. Bu ayrım, hem diğer organların takibi hem de genetik danışmanlık açısından önemlidir.

  • Usher sendromu: Tavuk karasına doğuştan veya sonradan gelişen işitme kaybı eşlik eder. Sendromik tavuk karasının en sık nedenidir. İşitme kaybı olan her tavuk karası hastası bu yönden değerlendirilmelidir; ayrıntılar Usher sendromu sayfamızda yer alır.
  • Bardet-Biedl sendromu: Kilo alma eğilimi, el veya ayakta fazla parmak, böbrek sorunları ve öğrenme güçlüğü eşlik edebilir.
  • Refsum hastalığı ve abetalipoproteinemi: Nadir görülen metabolik hastalıklardır. Erken tanınırlarsa diyet ve hekim kontrolündeki vitamin tedavileriyle ilerleme yavaşlatılabilir. Bu yüzden tanı sürecinde gözden kaçırılmamaları gerekir.

Tavuk karası nasıl teşhis edilir?

Tavuk karası tanısı, göz dibi muayenesi ile retinanın işlevini ve yapısını ölçen testlerin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Muayenede retinada "kemik iğnesi" görünümünde pigment birikimleri, damarlarda incelme ve göz sinirinde solukluk görülebilir. Ancak erken evrede bu bulgular belirgin olmayabilir.

Tanıyı netleştiren başlıca testler elektroretinografi (ERG, retinanın ışığa verdiği elektriksel cevabı ölçen test), görme alanı testi, optik koherens tomografi (OKT, retinanın kesitsel görüntüsü), fundus otofloresans ve genetik testtir. Prof. Dr. Ayşe Öner'in uzmanlık alanlarından biri elektrodiagnostik testlerdir. Testlerin ne ölçtüğü, ne kadar sürdüğü ve nasıl hazırlanılacağı gece körlüğü ve tavuk karası testleri sayfamızda adım adım anlatılmıştır.

Tavuk karasının tedavisi var mı?

Tavuk karasının bütün tiplerini iyileştiren tek bir tedavi yoktur. Ancak "hiçbir şey yapılamaz" demek de doğru değildir. Bazı genetik tipler için onaylı tedavi bulunmaktadır, bazı yöntemler klinik araştırma aşamasındadır ve eşlik eden bazı sorunlar tedavi edilebilir.

  • Gen tedavisi: RPE65 geninin her iki kopyasındaki değişikliklere bağlı hastalık için voretigen neparvovek adlı gen tedavisi bazı ülkelerde onaylıdır. Diğer genler için çalışmalar sürmektedir. Bu tedavi yalnızca genetik tanısı doğrulanmış ve yeterli canlı retina hücresi olan hastalara uygulanabilir.
  • Mutasyondan bağımsız yaklaşımlar: Optogenetik, nöroproteksiyon (hücreleri korumaya yönelik ilaçlar) ve elektrik stimülasyonu üzerine çalışmalar sürmektedir. Güncel durumu tavuk karası tedavisinde son gelişmeler yazımızda bulabilirsiniz.
  • Kök hücre uygulamaları: Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibi bu alanda uluslararası hakemli dergilerde çok sayıda çalışma yayımlamıştır. 2016'daki faz 1 güvenlik çalışmasında ileri evre 11 hastaya retina altına (subretinal) yağ dokusu kaynaklı hücre uygulanmış; görme keskinliğinde anlamlı değişiklik olmamış, bazı gözlerde ikinci ameliyat gerektiren komplikasyonlar görülmüştür. Sonraki çalışmalarda farklı bir uygulama yolu kullanılmıştır. 2020'de yayımlanan faz 3 çalışmada 82 hastanın 124 gözüne göz duvarı katmanları arasına (suprakoroidal) göbek kordonu kaynaklı mezenkimal kök hücre uygulanmış, 6 ayda görme keskinliği ve görme alanında anlamlı iyileşme bildirilmiştir. 2025'te yayımlanan ve 429 hastanın 669 gözünü 1–4 yıl izleyen geriye dönük çalışma da benzer bulguları aktarmaktadır. Bu iki çalışmada da karşılaştırma için ayrı bir kontrol grubu yoktur; bu nedenle sonuçlar dikkatle yorumlanmalıdır.

Kök hücre uygulaması Türkiye'de Sağlık Bakanlığı Kök Hücre Danışma Kurulu onayıyla yürütülen, standart tedavi yerine geçmeyen bir uygulamadır. Hiç görmeyen gözde fayda beklenmez ve sonuç kişiden kişiye değişir. Onaysız merkezlerdeki uygulamalarda ağır görme kaybı bildirildiği için yalnızca onaylı süreçler tercih edilmelidir. Ayrıntılar tavuk karasında kök hücre tedavisi sayfamızda yer alır.

Eşlik eden ve tedavi edilebilen durumlar

Tavuk karası hastalarında görmeyi ayrıca düşüren, ama tedavi edilebilen iki durum sık görülür. Görmenin beklenenden hızlı azaldığı her durumda bu ikisi araştırılmalıdır.

  1. Katarakt: Göz merceğinin, özellikle arka yüzeyinin bulanıklaşması tavuk karasında erken yaşta görülebilir. Katarakt görme kaybına belirgin katkı yapıyorsa ameliyat görmeyi iyileştirebilir. Ameliyat kararı, retinanın durumu göz önüne alınarak verilir.
  2. Kistoid makula ödemi: Retinanın merkezinde (makula) sıvı birikmesidir ve merkezi görmeyi bulanıklaştırır. OKT ile kolayca saptanır. Tedavide ilk sırada genellikle karbonik anhidraz inhibitörü grubundan damla veya tabletler kullanılır; bazı hastalarda başka tedaviler gerekir.

Tavuk karası ile günlük yaşam nasıl kolaylaşır?

Tavuk karası ile çalışmak, okumak ve bağımsız yaşamak çoğu hasta için mümkündür. Bunun için birkaç pratik düzenleme fark yaratır: evde ve merdivenlerde güçlü ve eşit aydınlatma, akşam dışarı çıkarken el feneri, parlak ışıkta kamaşmayı azaltan filtreli güneş gözlükleri ve gerekirse beyaz baston eğitimi.

Görme alanı daraldığında büyüteçler, ekran okuyucular ve yönelim-hareket eğitimi gibi destekler devreye girer. Bu destekler az görme rehabilitasyonu sayfamızda anlatılmaktadır. Ehliyet, askerlik, meslek seçimi ve engelli raporu gibi sorular ise tavuk karası ile yaşam yazımızın konusudur.

Sigara içmemek, güneşte göz koruması kullanmak ve düzenli göz kontrolüne gitmek genel öneriler arasındadır. Vitamin veya takviye kullanımına ise mutlaka hekim önerisiyle karar verilmelidir.

Genetik danışmanlık neden önemlidir?

Genetik test, tavuk karasına hangi genin yol açtığını gösterir. Bu bilgi üç açıdan değerlidir. Birincisi, gen tedavisi ve klinik çalışmalara uygunluk çoğunlukla belirli bir gene bağlıdır. İkincisi, hastalığın olası seyri hakkında fikir verir. Üçüncüsü, aile planlaması için kardeşler ve çocuklar açısından riski netleştirir.

Genetik danışmanlıkta sonuçlar, bir genetik uzmanı ve göz hekimi tarafından aileyle birlikte yorumlanır. Çocuk sahibi olmayı planlayan çiftlerde taşıyıcılık testi ve tüp bebek yöntemiyle embriyo tanısı gibi seçenekler konuşulabilir. Testin hiçbir genetik değişiklik bulamaması hastalığın olmadığı anlamına gelmez; bazı genler henüz tanımlanmamıştır.

Durumunuzun değerlendirilmesi için muayene randevusu oluşturabilirsiniz.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.

Kaynaklar

  1. Hartong DT, Berson EL, Dryja TP. Retinitis pigmentosa. Lancet. 2006;368(9549):1795-1809.
  2. Verbakel SK, van Huet RAC, Boon CJF, et al. Non-syndromic retinitis pigmentosa. Prog Retin Eye Res. 2018;66:157-186.
  3. Strong S, Liew G, Michaelides M. Retinitis pigmentosa-associated cystoid macular oedema: pathogenesis and avenues of intervention. Br J Ophthalmol. 2017;101(1):31-37.
  4. Russell S, Bennett J, Wellman JA, et al. Efficacy and safety of voretigene neparvovec (AAV2-hRPE65v2) in patients with RPE65-mediated inherited retinal dystrophy: a randomised, controlled, open-label, phase 3 trial. Lancet. 2017;390(10097):849-860.
  5. Oner A, Gonen ZB, Sinim N, Cetin M, Ozkul Y. Subretinal adipose tissue-derived mesenchymal stem cell implantation in advanced stage retinitis pigmentosa: a phase I clinical safety study. Stem Cell Res Ther. 2016;7:178. doi:10.1186/s13287-016-0432-y
  6. Sinim Kahraman N, Oner A. Umbilical cord derived mesenchymal stem cell implantation in retinitis pigmentosa: a 6-month follow-up results of a phase 3 trial. Int J Ophthalmol. 2020;13(9):1423-1429. doi:10.18240/ijo.2020.09.14
  7. Oner A, Kahraman NS, Ünal A. Evaluating the long-term efficacy of umbilical cord-derived mesenchymal stem cell therapy in retinitis pigmentosa: findings from a 1-to-4-year follow-up. Stem Cells Transl Med. 2025;14(8). doi:10.1093/stcltm/szaf034
  8. Kuriyan AE, Albini TA, Townsend JH, et al. Vision loss after intravitreal injection of autologous "stem cells" for AMD. N Engl J Med. 2017;376(11):1047-1053.

Sıkça sorulan sorular

Tavuk karası tamamen kör eder mi?

Tavuk karası hastalarının çoğunda hastalık yıllar içinde ilerler, ancak tam karanlık bir görme her hastada gelişmez. Pek çok kişi ileri yaşlara kadar merkezde bir miktar görme korur. İlerleme hızı genetik tipe göre çok değişir. Bu nedenle tek bir hastanın seyrinden genel sonuç çıkarmak doğru değildir; düzenli testlerle kişisel takip yapılır.

Tavuk karası ile gece körlüğü aynı şey mi?

Hayır, tam olarak aynı şey değildir. Gece körlüğü karanlıkta görememe belirtisinin adıdır. Tavuk karası ise bu belirtiye yol açan kalıtsal bir retina hastalığıdır. A vitamini eksikliği, katarakt veya yüksek miyopi de gece körlüğü yapabilir. Ayrımı yapmak için göz muayenesi ve gerekirse elektroretinografi gibi testler gerekir.

Sağlıklı anne babanın çocuğunda tavuk karası olur mu?

Evet, olabilir. Otozomal resesif tipte anne ve babanın ikisi de sağlıklı taşıyıcıdır ve her gebelikte çocuğun hasta olma olasılığı %25'tir. X'e bağlı tipte ise sağlıklı görünen taşıyıcı anneden oğula geçebilir. Bu nedenle ailede bilinen bir hasta olmaması tavuk karası olasılığını ortadan kaldırmaz.

A vitamini tavuk karasına iyi gelir mi?

1993'te yayımlanan bir çalışmada yüksek doz A vitamini alan yetişkinlerde retina işlevindeki düşüşün ortalama olarak daha yavaş olduğu bildirilmiştir. Ancak sonraki sistematik derlemelerde açık bir fayda gösterilememiştir. Yüksek doz A vitamini karaciğere ve gebelikte bebeğe zarar verebilir. Bazı genetik tiplerde zararlı olabilir. Hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.

Tavuk karası hastaları hangi gözlükleri kullanabilir?

Tavuk karasını düzelten bir gözlük yoktur, ancak bazı gözlükler günlük yaşamı kolaylaştırır. Kamaşmayı azaltan sarı-turuncu filtreli güneş gözlükleri, mevcut kırma kusurunu düzelten gözlükler ve görme alanı ileri derecede daraldığında büyütücü sistemler kullanılabilir. Hangisinin uygun olduğu bir az görme değerlendirmesinde belirlenir.

Tavuk karasında ilerlemeyi yavaşlatmak için ne yapılabilir?

Hastalığı tamamen durduran kanıtlanmış bir yaşam tarzı önerisi yoktur. Bununla birlikte sigara içmemek, güneşte UV korumalı gözlük kullanmak ve dengeli beslenmek önerilir. Katarakt ve makula ödemi gibi tedavi edilebilir sorunların zamanında yakalanması da görmenin korunmasına katkı sağlar. Bunun için düzenli göz kontrolü gerekir.

Tavuk karası için hangi doktora gidilmelidir?

Tavuk karası şüphesinde bir göz hastalıkları uzmanına, tercihen retina ve kalıtsal retina hastalıkları ile ilgilenen bir hekime başvurulmalıdır. Elektroretinografi ve görme alanı gibi testlerin yapılabildiği bir merkez tanıyı hızlandırır. Genetik test sonrası tıbbi genetik uzmanının görüşü de değerlendirmeye eklenir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

İlgili sayfalar

Diyabetik Retinopati

Diyabet (şeker hastalığı), günümüzde dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen ve vücudumuzdaki birçok farklı organ sisteminde ciddi hasarlara yol açabilen kronik…

Retina Dekolmanı

Göz sağlığı söz konusu olduğunda, saniyelerin ve dakikaların bile büyük önem taşıdığı, acil tıbbi müdahale gerektiren en kritik rahatsızlıkların başında Retina…

Retina Damar Tıkanıklıkları

Tıbbi literatürde bir tür "göz felci" olarak da nitelendirilebilen Retina Damar Tıkanıklıkları, ani görme kayıplarının en sık karşılaşılan nedenleri arasında yer…

Bilgi Formu

Bilgi ve muayene talepleriniz için formu doldurabilir veya telefon ve WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.