Tavuk Karası (Retinitis Pigmentosa)

Göz sağlığı, hayatın güzelliklerini eksiksiz bir şekilde deneyimleyebilmemiz için sahip olduğumuz en değerli hazinelerden biridir. Ancak bazı durumlarda, doğuştan gelen genetik mirasımız gözlerimizin ışığı algılama biçimini derinden etkileyebilir. Halk arasında genellikle "Tavuk Karası" veya "Gece Körlüğü" olarak bilinen Retinitis Pigmentosa, ilerleyici görme kaybına yol açan, karmaşık ve genetik kökenli bir göz hastalığıdır.

Retinitis Pigmentosa (Tavuk Karası) Nedir?

Retinitis Pigmentosa (RP), tek bir hastalıktan ziyade, retinanın (gözün arka kısmındaki ağ tabaka) ışığa duyarlı hücrelerinin yavaş yavaş ve geri dönüşümsüz olarak dejenere olmasına (bozulmasına) neden olan geniş bir kalıtsal (genetik) göz hastalıkları grubunun genel adıdır.

Gözümüzün retina tabakasında ışığı algılayan ve görme sinyallerini beyne ileten iki ana hücre tipi bulunur: Çubuk (Rod) hücreleri ve Koni (Cone) hücreleri.

• Çubuk hücreleri: Retinanın daha çok dış (çevresel) kısımlarında yer alırlar. Loş ışıkta, karanlıkta görmemizi ve görüş alanımızın kenarlarını (çevresel görmeyi) algılamamızı sağlarlar.
• Koni hücreleri: Retinanın tam merkezinde (makula bölgesinde) yoğunlaşmışlardır. Aydınlık ortamlarda keskin, detaylı görmemizi ve renkleri ayırt etmemizi sağlarlar.

Retinitis Pigmentosa hastalığında, genetik mutasyonlar nedeniyle ilk olarak ve en şiddetli şekilde çubuk hücreleri hasar görmeye başlar. Bu hücrelerin ölümüyle birlikte hasta önce karanlıkta görme yetisini, ardından da çevresel görüşünü kaybetmeye başlar. Hastalık ilerledikçe, merkezde yer alan koni hücreleri de bu yıkımdan etkilenir ve en nihayetinde merkezi görme ve renkli görme de tehlikeye girer.

Retinitis Pigmentosanın Nedenleri ve Genetik Faktörler

Retinitis Pigmentosa, tamamen genetik (kalıtsal) bir hastalıktır. İnsan DNA'sında retinanın sağlıklı çalışması için gerekli olan proteinleri üreten genlerde meydana gelen hatalı kodlamalar (mutasyonlar) bu hastalığa yol açar. Günümüzde RP'ye neden olan 300'den fazla farklı gen mutasyonu tanımlanmıştır.

Hastalık aileden çocuklara üç farklı kalıtım yoluyla geçebilir:

1. Otozomal Resesif Kalıtım: En sık görülen geçiş türüdür. Kuşak atlayarak geçiş gösterir. Hem anne hem de baba taşıyıcıdır ancak kendileri hasta değildir. Çocuğun hasta olması için her iki ebeveynden de hatalı geni alması gerekir.
2. Otozomal Dominant Kalıtım: Ebeveynlerden sadece birinin hatalı geni taşıması ve hasta olması, çocuğun da hasta olma riskini %50 oranında artırır. Genellikle her nesilde görülür.
3. X Kromozomuna Bağlı Kalıtım: Hatalı gen anneden (taşıyıcı) erkek çocuğa geçer. Erkeklerde hastalık çok daha erken yaşlarda başlar ve çok daha şiddetli seyreder.

Retinitis Pigmentosa Belirtileri Nelerdir?

Hastalığın belirtileri ve ilerleme hızı, kişiden kişiye ve hastalığa neden olan spesifik gen mutasyonuna göre büyük farklılıklar gösterir. Çoğu hastada belirtiler çocukluk veya ilk gençlik yıllarında başlar, on yıllar içinde yavaş yavaş ilerler. En belirgin şikayetler şunlardır:

• Gece Körlüğü (Niktalopi): Hastalığın en erken ve en klasik belirtisidir. Hastalar alacakaranlıkta, loş ışıklı ortamlarda (örneğin sinema salonlarında) veya gece karanlığında göremezler ve çevreye adapte olmakta çok zorlanırlar.
• Tünel Görüşü (Çevresel Görme Kaybı): Hastalık retinanın kenarlarından merkeze doğru ilerlediği için, kişinin yanlardan (çevreden) görme alanı giderek daralır. Hasta sanki dar bir tünelin içinden veya bir borudan bakıyormuş gibi hisseder. Bu durum, merdiven inip çıkarken takılmalara, yürürken eşyalara çarpmalara neden olur.
• Işığa Karşı Aşırı Hassasiyet (Fotofobi): Parlak ışıklı ortamlara çıkıldığında gözlerde şiddetli kamaşma ve rahatsızlık hissi oluşur.
• Merkezi Görme Kaybı: Hastalığın son ve en ileri evrelerinde, merkezdeki koni hücrelerinin de ölmesiyle birlikte okuma, yüzleri tanıma ve ince detayları görme yetisi de kaybolur.

Teşhis ve Takip Yöntemleri

Kalıtsal retina hastalıklarının doğru ve erken teşhisi, genetik haritanın çıkarılması ve hastalığın seyrinin öngörülebilmesi için hayati önem taşır. Prof. Dr. Ayşe Öner ve ekibi, en gelişmiş oftalmolojik ve genetik tanı yöntemlerini kullanmaktadır:

• Detaylı Göz Dibi Muayenesi: Göz bebekleri büyütülerek yapılan muayenede, hastalık adını da aldığı tipik bulguyu verir: Retinada "kemik spikülü" adı verilen, hücre ölümlerine bağlı siyah/kahverengi pigment (renk) birikimleri görülür.
• Elektroretinografi (ERG): RP teşhisinde altın standarttır. Retinadaki ışığa duyarlı hücrelerin ışık uyaranlarına verdiği elektriksel tepkileri ölçer. RP hastalarında bu elektriksel tepkiler çok zayıflamıştır veya tamamen kaybolmuştur. Hastalık henüz hiçbir görsel belirti vermeden, çok erken yaşlarda bile ERG ile tespit edilebilir.
• Görme Alanı Testi (Perimetri): Çevresel görme kaybının derecesini, tünel görüşünün boyutunu milimetrik olarak haritalandırır ve hastalığın ilerleme hızını takip etmekte kullanılır.
• Optik Koherens Tomografi (OCT): Makula bölgesindeki incelmeleri veya RP hastalarında sık görülen komplikasyonlardan biri olan kistik makula ödemini mikron seviyesinde görüntüler.
• Genetik Testler: RP teşhisi konan her hastanın kesinlikle genetik test yaptırması gerekmektedir. Hangi genin mutasyona uğradığını bilmek, yeni nesil gen tedavilerine uygunluğu belirlemek ve ailedeki diğer bireylerin risk analizini yapmak için şarttır.

Retinitis Pigmentosa Tedavi Yaklaşımları ve Gelecek Ufukları

Geçmişte "kesinlikle tedavisi yok" olarak nitelendirilen Retinitis Pigmentosa, günümüzde tıp ve genetik teknolojisindeki gelişmeler sayesinde yeni umutlara yelken açmıştır. Şu an için her bir gen mutasyonunu iyileştirecek standart bir hap veya ameliyat bulunmamakla birlikte, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı, mevcut görmeyi korumayı ve spesifik genlere yönelik hedefe yönelik tedavileri içeren geniş bir yelpazede hizmet sunulmaktadır:

1. Gen Tedavileri (Luxturna ve Devam Eden Çalışmalar) Modern tıbbın en büyük atılımlarından biri gen terapileridir. Günümüzde RPE65 geni mutasyonuna bağlı kalıtsal retina distrofileri için FDA (Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi) onaylı gen tedavisi (Luxturna) dünyada uygulanmaya başlanmıştır. Bu tedavide, sağlam gen laboratuvar ortamında özel bir viral vektöre yüklenerek doğrudan göz içine (retina altına) enjekte edilir ve hücrelerin sağlıklı protein üretmesi sağlanır. Kliniğimiz, dünyadaki gen tedavisi protokollerini yakından takip etmekte ve uygun genetik profile sahip hastaların bu tedavilere erişimi veya klinik çalışmalara katılımı konusunda tıbbi danışmanlık sağlamaktadır.

2. Destekleyici ve İlerlemeyi Yavaşlatıcı Tedaviler

• A Vitamini ve Takviyeler: Sıkı doktor kontrolü altında alınan belirli dozlardaki A vitamini palmitat takviyelerinin, bazı RP türlerinde hastalığın ilerlemesini yavaşlatabileceği bilimsel olarak gösterilmiştir.
• UV Koruması: Güneşin zararlı ultraviyole ışınları retina hücrelerindeki hasarı hızlandırır. Hastalarımıza özel filtreli güneş gözlükleri reçete edilerek gözleri maksimum seviyede korumaya alınır.
• Kistik Makula Ödemi Tedavisi: RP hastalarının makulalarında zaman zaman sıvı birikimi (ödem) olabilir. Bu durum özel göz damlaları, ilaçlar veya nadiren göz içi enjeksiyonlarla tedavi edilerek merkezi görme desteklenir.

3. Kök Hücre Uygulamaları: Kök hücre, işlevsel olarak farklılaşmamış, olgunlaşma sürecini tamamlamamış öncül bir hücredir. Basit anlatımla hücrenin en saf, en temel şeklidir. Bu öncül hücre insan vücudunda başka hücrelere dönüşebilme yeteneğine sahiptir. Kök hücreler kendiliklerinden uygun bir büyüme ortamına yerleşebilirler; çoğalabilirler, başka tür hücrelere farklılaşıp bu türün devamı niteliğinde türler üretebilirler; kendilerini yenileyebilir veya kendi hücre topluluklarının devamlılığını sağlayabilirler. Ayrıca vücudun bir yerindeki zedelenmeyi takiben bu dokuyu onarabilme ve onu işlevsel hale getirebilme potansiyeline sahiptirler. Bu potansiyelleri nedeniyle retinadaki hasarlı hücrelerin yerini alabilmekte ya da o hücreleri onarabilmektedirler. Mevcut özellikleri kök hücrelerin pek çok hastalıkta tedavi seçeneği olarak araştırılmasına ve kullanılmasına yol açmıştır.

KÖK HÜCRENİN ETKİ MEKANİZMALARI:

1-Hücre replasmanı: Sağlıklı kök hücreler dejenere sağlıksız kök hücrelerin yerini alabilir.

2-Nutrisyonel destek: Sağlıklı kök hücreler büyüme faktörleri salgılayarak çevresindeki hücrelerin yaşam desteklerini arttırır.

ÜLKEMİZDE KÖK HÜCRE UYGULAMALARININ YASAL BOYUTU NEDİR?

Ülkemizde kök hücre ile ilgili hem klinik hem de araştırma düzeyinde uygulamalar yapılmaktadır. Bu konuda gerekli desteği sağlamak üzere 2006 yılında Sağlık Bakanlığı bünyesinde Kök Hücre Danışma Kurulu oluşturulmuştur. İnsanlar üzerinde yapılacak klinik araştırmalar ve deneme amaçlı tedaviler için bu kuruldan izin alınması gerekmektedir.

UYGULANAN KÖK HÜCRE NEREDEN ALINMAKTADIR?

Kök hücre otolog, yani kişinin kendi kök hücresi şeklinde ya da allojenik, yani başka bir kişiden elde edilen kök hücre şeklinde olabilir. Göz hastalıklarında kullanılan hücreler genelde allojeniktir yani başka kişiden alınır. Hücre tipi olarak ise mezenkimal kök hücreler tercih edilir. Kordon kanı, yağ doku ya da kemik iliği kaynaklı hücreler en çok kullanılan hücrelerdir. Hücreler Sağlık Bakanlığı tarafından akredite edilen kök hücre laboratuarlarında hazırlanmaktadır.

KÖK HÜCRE NAKLİ HANGİ GÖZ HASTALIKLARINDA UYGULANABİLMEKTEDİR?

Kök hücre uygulamaları en çok kalıtsal retina hastalıkları, optik sinir hastalıkları ve kalıtsal kornea hastalıklarında kullanılmaktadır. Uygulama yapılan retina hastalıkları arasında Retinitis Pigmentosa (Halk arasında Gece Körlüğü ya da Tavuk Karası olarak bilinir), Stargardt Makula Distrofisi, Yaşa bağlı makula dejenerasyonunun özellikle kuru tipi (Sarı nokta hastalığı) ve diğer dejeneratif retina hastalıkları sayılabilir. Optik sinir hastalıkları arasında glokom kaynaklı, idiopatik, travmatik ya da diğer nedenlerle oluşan optik atrofiler sayılabilir.

KÖK HÜCRE UYGULAMASININ ETKİSİ NEDİR VE ETKİ SÜRESİ NE KADARDIR?

Kök hücre uygulamasının esas amacı hastalığın ilerlemesini durdurmaktır. Tedavi edilen hastaların %60-80 inde görme artışı ve görme alanı genişlemesi oluşabilmektedir. Cerrahi öncesi görme ne kadar iyi ise sonrasında görme artışı da o derece çok olmaktadır. Ayrıca görme alanında genişleme ve retina fonksiyonlarında da iyileşme görülmektedir. Tedavi ne kadar erken aşamada yapılırsa elde edilen sonuç da o kadar iyi olmaktadır. Günümüzde en uzun takip edilen hasta grubunun 5 yıllık takipleri mevcuttur. Dolayısıyla tedavinin en az 5 yıl etkisinin devam ettiği bilinmektedir. Maksimum etki süresi henüz bilinmemektedir. Hiç görmeyen hastaya kök hücre tedavisinin faydası olmaz.

4. Az Görenlere Yardım Cihazları (Low Vision Aids) ve Rehabilitasyon Hastaların mevcut vizyonlarını en verimli şekilde kullanabilmeleri için teleskopik gözlükler, özel büyüteçler ve elektronik okuma sistemleri ile detaylı bir rehabilitasyon programı uygulanarak hastanın günlük yaşama maksimum adaptasyonu sağlanır.